Tiết niệu Nhi khoa là một lĩnh vực vừa “hẹp” về chuyên ngành nhưng lại “rộng” về ảnh hưởng: từ một bất thường nhỏ phát hiện trong thai kỳ, một lần sốt do nhiễm trùng tiểu, đến những dị tật phức tạp cần tái tạo nhiều thì… mỗi quyết định của thầy thuốc đều có thể theo trẻ suốt cả cuộc đời. Trong thực hành, tôi gặp không ít trường hợp “đến muộn”, “đi vòng” qua nhiều nơi, chỉ vì thiếu một nguồn tài liệu tiếng Việt đủ hệ thống, đủ thực hành, và đủ cập nhật để người học & người làm lâm sàng có thể tra cứu nhanh, hiểu sâu và áp dụng an toàn. Cuốn sách này ra đời từ chính nhu cầu đó.

“Tiết Niệu Nhi Khoa” với mong muốn tạo một tài liệu dễ học, dễ tra, dễ dùng bằng tiếng Việt – tiếng mẹ đẻ của dân tộc Việt Nam, nhưng vẫn giữ được chuẩn mực học thuật. Mục tiêu của sách không chỉ dành cho bác sĩ chuyên khoa Tiết niệu Nhi, mà còn hướng đến bác sĩ Nhi khoa, Ngoại Nhi, Sản khoa, Chẩn đoán hình ảnh, Gây mê hồi sức, Điều dưỡng, và những đồng nghiệp tuyến trước với họ những người thường là “điểm chạm đầu tiên” của trẻ và gia đình.

Điều tôi trăn trở nhất khi biên soạn là: kiến thức y học luôn thay đổi, nhưng nhu cầu của người bệnh thì luôn cụ thể và cấp thiết. Vì vậy, sách được xây dựng theo định hướng:

Bám sát lâm sàng, ưu tiên cách tiếp cận chẩn đoán, xử trí theo tình huống thường gặp tại Việt Nam và tham khảo quốc tế.

Tôn trọng bằng chứng, cập nhật các nguyên lý và xu hướng hiện đại trong phẫu thuật, nội soi, robot, niệu động học, chăm sóc sau mổ, điều trị sỏi, ung thư, và quản lý chuyển tiếp.

Hướng đến an toàn người bệnh, nhấn mạnh chỉ định, chống chỉ định, biến chứng và theo dõi lâu dài những điều có thể quyết định chất lượng sống của trẻ sau này.

Kết nối đa chuyên khoa, vì tiết niệu nhi không thể tách rời Sản, Nhi, Ngoại, Nội, Hình ảnh học, Hồi sức và cả tâm lý xã hội.

Tôi cũng mong cuốn sách này góp một viên gạch nhỏ vào việc chuẩn hóa thuật ngữ tiếng Việt trong tiết niệu nhi, để chúng ta có thể giảng dạy và trao đổi dễ dàng hơn. Ở một số nội dung, tôi giữ kèm thuật ngữ tiếng Anh nhằm giúp người học đối chiếu tài liệu quốc tế và cập nhật thuận lợi.

Tôi hiểu rằng một cuốn sách không thể thay thế trải nghiệm tại giường bệnh và trong phòng mổ. Nhưng nếu cuốn sách này giúp bạn tự tin hơn khi đứng trước một ca sốt do nhiễm trùng tiểu, nhìn một phim siêu âm thận bàng quang rõ hơn, ra quyết định đúng hơn trước một ca trào ngược bàng quang niệu quản, xử trí kịp thời hội chứng bìu cấp tính, hay theo dõi tốt hơn một trẻ đã tái tạo đường tiết niệu, thì mục tiêu của tôi coi như đã chạm tới.

Xin gửi lời biết ơn đến những thầy cô, đồng nghiệp đã cùng tôi trên hành trình làm nghề người đã dạy tôi kiến thức, rèn tôi sự cẩn trọng, và nhắc tôi rằng phía sau mỗi bệnh án là một gia đình đang đặt trọn niềm tin. Cảm ơn các bệnh nhi và gia đình những người đã cho tôi cơ hội học hỏi mỗi ngày, và cũng là lý do để tôi viết những trang sách này.

Mong rằng “Tiết Niệu Nhi Khoa” sẽ là một người bạn đồng hành đáng tin cậy trên bàn làm việc, trong túi áo blouse, và trong những ca trực nhiều áp lực của bạn. Và hơn hết, mong rằng những gì chúng ta làm hôm nay sẽ giúp các em nhỏ có một tương lai khỏe mạnh, trọn vẹn hơn.

Bác sĩ Nguyễn Đông Hưng (Minh Hưng)

Phần I được xây dựng như “nền móng” cho toàn bộ cuốn sách. Trong tiết niệu nhi, cùng một biểu hiện lâm sàng có thể dẫn đến nhiều chẩn đoán rất khác nhau; ngược lại, một dị tật bẩm sinh phức tạp đôi khi lại chỉ bộc lộ bằng dấu hiệu rất mờ nhạt. Vì vậy, trước khi đi sâu vào từng bệnh lý của thận, niệu quản, bàng quang, niệu đạo và cơ quan sinh dục, người học cần nắm vững những nguyên lý cốt lõi: phôi thai học, giải phẫu phát triển, sinh lý chức năng, cách đọc hình ảnh học, cách tiếp cận chẩn đoán tiền sản, nguyên tắc niệu động học, cùng các nền tảng về gây mê, hồi sức, chăm sóc sau mổ và kỹ thuật nội soi/robot.

Tiết niệu nhi không chỉ là “phiên bản nhỏ” của tiết niệu người lớn. Trẻ em có đặc điểm sinh lý đang trưởng thành, dự trữ chức năng khác, mức độ dung nạp mất nước/mất máu khác, và nguy cơ ảnh hưởng lâu dài lên tăng trưởng, phát triển, khả năng sinh sản về sau. Nhiều bệnh lý bắt đầu từ giai đoạn bào thai; nhiều quyết định điều trị phải cân nhắc theo trục thời gian dài, từ hiện tại đến tuổi vị thành niên và chuyển tiếp sang người lớn. Do đó, tư duy tiếp cận trong tiết niệu nhi cần vừa chính xác về bằng chứng, vừa “dài hơi” về kế hoạch theo dõi.

Trong bối cảnh thực hành tại Việt Nam, phần đại cương càng quan trọng: đây là nơi giúp chúng ta thống nhất thuật ngữ, chuẩn hóa cách đánh giá, tối ưu hóa chỉ định cận lâm sàng và giảm bớt những can thiệp không cần thiết. Một siêu âm thận–bàng quang được đọc chuẩn đúng, một chỉ định VCUG[1] hợp lý, một đánh giá niệu động học đúng thời điểm, hay một phác đồ xử trí nhiễm trùng tiểu chuẩn… có thể thay đổi hoàn toàn diễn tiến bệnh của trẻ, giảm sẹo thận, giảm biến chứng, giảm gánh nặng cho gia đình và hệ thống y tế.

Vì vậy, Phần I được trình bày theo hướng “học để làm”:

-       Mỗi chương tập trung vào khái niệm cốt lõi, sau đó chuyển nhanh sang ứng dụng lâm sàng.

-       Nhấn mạnh điểm cần nhớ, bẫy thường gặp, và nguyên tắc an toàn trong chẩn đoán, can thiệp, theo dõi.

-       Kết nối đa chuyên khoa (Sản, Nhi, Ngoại, Chẩn đoán hình ảnh, Gây mê hồi sức, Điều dưỡng), vì đa số bệnh nhân tiết niệu nhi đều đi qua một chuỗi phối hợp như vậy.

Khi hoàn thành Phần I, bạn đọc được kỳ vọng có thể:

1. Hiểu cơ sở hình thành các dị tật bẩm sinh và liên hệ với biểu hiện lâm sàng;
2. Lựa chọn và diễn giải hợp lý các phương tiện chẩn đoán hình ảnh;
3. Nắm nguyên tắc sinh lý thận – bàng quang để định hướng điều trị;
4. Đánh giá và chỉ định niệu động học trong các tình huống phù hợp;
5. Tiếp cận chuẩn các vấn đề thường gặp như nhiễm trùng tiểu, tắc nghẽn, trào ngược;
6. Có nền tảng về gây mê, nội soi, chăm sóc sau mổ để bước vào các phần bệnh học và phẫu thuật ở những chương sau.

Phần đại cương không nhằm làm khó người học bằng lý thuyết thuần túy, mà nhằm trang bị một “bộ khung” tư duy thống nhất: hiểu đúng ngay từ đầu, an toàn trong can thiệp và nhìn xa cho kết quả lâu dài của trẻ. Đây chính là tinh thần xuyên suốt của cuốn sách.

Tiết niệu Nhi khoa là một lĩnh vực vừa “hẹp” về chuyên ngành nhưng lại “rộng” về ảnh hưởng: từ một bất thường nhỏ phát hiện trong thai kỳ, một lần sốt do nhiễm trùng tiểu, đến những dị tật phức tạp cần tái tạo nhiều thì… mỗi quyết định của thầy thuốc đều có thể theo trẻ suốt cả cuộc đời.

Trong thực hành, tôi gặp không ít trường hợp “đến muộn”, “đi vòng” qua nhiều nơi, chỉ vì thiếu một nguồn tài liệu tiếng Việt đủ hệ thống, đủ thực hành, và đủ cập nhật để người học & người làm lâm sàng có thể tra cứu nhanh, hiểu sâu và áp dụng an toàn. Cuốn sách này ra đời từ chính nhu cầu đó.

TIẾT NIỆU NHI KHOA – TẬP I: NỀN TẢNG VÀ BỆNH LÝ HỆ TIẾT NIỆU TRẺ EM

Tác giả: Bác sĩ Nguyễn Đông Hưng (Minh Hưng)

Tiết niệu Nhi khoa là một chuyên ngành đòi hỏi sự chính xác, cập nhật và tầm nhìn dài hạn, bởi mỗi quyết định điều trị không chỉ giải quyết bệnh lý trước mắt mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển và chất lượng sống của trẻ suốt nhiều năm sau đó.

Tập I của bộ sách “Tiết Niệu Nhi Khoa” được biên soạn như một nền tảng toàn diện, hệ thống và thực hành dành cho bác sĩ Nhi khoa, Ngoại Nhi, Tiết niệu, Sản khoa, Chẩn đoán hình ảnh, Gây mê hồi sức, Điều dưỡng và các đồng nghiệp tuyến đầu.

Cuốn sách được xây dựng theo định hướng:

Bám sát lâm sàng – tập trung vào cách tiếp cận chẩn đoán và xử trí các tình huống thường gặp tại Việt Nam và tiếp thu học hỏi kinh nghiệm ở các nước trên thế giới.

Cập nhật hiện đại – tích hợp phẫu thuật nội soi, robot, niệu động học, chẩn đoán tiền sản và chăm sóc sau mổ.

Tôn trọng bằng chứng – nhấn mạnh chỉ định, chống chỉ định, biến chứng và theo dõi dài hạn.

Kết nối đa chuyên khoa – vì tiết niệu nhi không thể tách rời Sản – Nhi – Ngoại – Hình ảnh học – Hồi sức.

Nội dung Tập I bao gồm:

Nền tảng phôi thai học, sinh lý học thận – bàng quang

Nguyên lý chẩn đoán hình ảnh và niệu động học ở trẻ em

Chẩn đoán tiền sản và các can thiệp trước sinh

Nguyên tắc gây mê, nội soi, robot trong tiết niệu nhi

Nhiễm trùng tiểu và các vấn đề thực hành thường gặp

Hệ thống các dị tật bẩm sinh hệ tiết niệu trên và dưới

Bệnh lý cơ quan sinh dục nam ở trẻ em

Cuốn sách không chỉ cung cấp kiến thức học thuật mà còn hướng tới mục tiêu thực tiễn: giúp người đọc tự tin hơn khi đối diện một trẻ sốt do nhiễm trùng tiểu, một phim siêu âm thận bất thường, một trường hợp trào ngược bàng quang – niệu quản, hay một dị tật phức tạp cần kế hoạch điều trị nhiều giai đoạn.

“Tiết Niệu Nhi Khoa – Tập I” là tài liệu tham khảo chuyên sâu, dễ tra cứu, chuẩn hóa thuật ngữ tiếng Việt và song hành cùng thuật ngữ tiếng Anh để thuận tiện cập nhật quốc tế. Đây là người bạn đồng hành hữu ích trên bàn làm việc, trong túi áo blouse và trong những ca trực nhiều áp lực của người thầy thuốc.

Mặc dù có những khác biệt về chức năng giữa hệ tiết niệu và hệ sinh dục, nguồn gốc phôi thai và sự phát triển của hai hệ thống này lại gắn bó chặt chẽ với nhau. Hệ tiết niệu bao gồm thận, niệu quản, bàng quang và niệu đạo. Hệ thống này có chức năng bài tiết chất thải là nước tiểu và duy trì cân bằng dịch và điện giải. Thận cũng sản sinh ra các hormone điều hòa huyết áp, sản xuất erythropoietin[1] và tổng hợp vitamin D[2]. Hệ sinh dục bao gồm tuyến sinh dục, đường sinh dục và cơ quan sinh dục ngoài. Hệ thống này tổng hợp và tiếp nhận hormone cho sự tăng trưởng và phát triển, sản sinh kết hợp vận chuyển tinh trùng ở nam giới & trứng ở nữ giới, duy trì và hỗ trợ sự phát triển của thai nhi.

Hiểu biết về sự phát triển phôi thai của hệ tiết niệu sinh dục cung cấp nền tảng để hiểu chức năng giải phẫu và sinh lý của các cơ quan này cũng như bệnh lý của các cấu trúc, tế bào phát triển bất thường. Mặc dù phôi học liên quan đến các bệnh lý khác nhau của hệ tiết niệu sinh dục được trình bày chi tiết trong các chương khác, mục đích của chương này là cung cấp tổng quan về phôi học của hệ tiết niệu sinh dục.

Trong phần tổng quan này, tôi sử dụng thuật ngữ “nam” để chỉ bộ phận sinh dục trong và ngoài thường thấy ở những người có kiểu gen 46,XY và thuật ngữ “nữ” để chỉ bộ phận sinh dục trong và ngoài thường thấy ở những người có kiểu gen 46,XX.

Thận và đường tiết niệu trên

Sự phát triển của thận và đường tiết niệu trên diễn ra qua các giai đoạn được đề xuất là tiền thận, trung thận và hậu thận. Sự phát triển của mỗi đơn vị thận cuối cùng tạo ra nhu

Cấp cứu Niệu khoa lâm sàng

Niệu khoa tổng hợp

Sàn chậu học

Đàn ông nói với nhau