Cuộc Đời Tôi Ở Trung Quốc Và Mỹ là bản dịch Việt ngữ từ nguyên tác My Life in China and America của Yung Wing / Dung Hoằng, người Trung Quốc đầu tiên tốt nghiệp Đại học Yale và là nhân vật trung tâm của Phái bộ Giáo dục Trung Hoa thế kỷ XIX. Tác phẩm ghi lại hành trình từ Ma Cao đến Hoa Kỳ, những năm tháng học tập tại Yale, nỗ lực cải cách giáo dục Trung Quốc, các cuộc tiếp xúc với Tăng Quốc Phiên, Lý Hồng Chương, Trương Chi Động và những biến động chính trị cuối đời dưới triều Mãn Thanh.

Bản dịch Việt ngữ do Nguyễn Đông Hưng (Minh Hưng) chuyển ngữ, chú giải và biên tập, nhằm giới thiệu tới độc giả Việt Nam một chứng từ quan trọng về lịch sử giao lưu Đông – Tây, giáo dục hiện đại, cải cách quốc gia và thân phận trí thức Á Đông trong thế kỷ XIX.

Cuộc Đời Tôi Ở Trung Quốc Và Mỹ là hồi ký của Yung Wing / Dung Hoằng (1828–1912), người Trung Quốc đầu tiên tốt nghiệp Đại học Yale và một trong những trí thức tiên phong của phong trào canh tân Trung Quốc cuối thế kỷ XIX.

Từ một cậu bé sinh ra gần Ma Cao, Dung Hoằng vượt đại dương sang Hoa Kỳ, học tập tại Monson Academy và Đại học Yale, rồi trở về Trung Quốc với khát vọng đem ánh sáng của giáo dục hiện đại phụng sự quê hương. Cuộc đời ông gắn liền với Tăng Quốc Phiên, Lý Hồng Chương, Phái bộ Giáo dục Trung Hoa, những nỗ lực cải cách, những thất bại chính trị và nỗi đau riêng tư của một người trí thức đứng giữa hai nền văn minh.

Đây không chỉ là câu chuyện đời của một cá nhân, mà còn là chứng từ sâu sắc về cuộc gặp gỡ Đông – Tây, về khát vọng khai sáng, về bi kịch của cải cách và về số phận của một dân tộc trong buổi giao thời lịch sử.

Bản dịch Việt ngữ này được thực hiện với mong muốn giới thiệu tới độc giả Việt Nam một tác phẩm hồi ký quan trọng, giàu giá trị lịch sử, giáo dục và nhân văn.

Tác giả gốc: Yung Wing / Dung Hoằng
Dịch giả: Nguyễn Đông Hưng (Minh Hưng)

Tác giả gốc: Yung Wing / Dung Hoằng. Bản dịch Việt ngữ, lời tựa, chú giải và biên tập: Nguyễn Đông Hưng (Minh Hưng).

Cuộc Đời Tôi Ở Trung Quốc Và Mỹ là bản dịch Việt ngữ từ nguyên tác My Life in China and America của Yung Wing / Dung Hoằng, người Trung Quốc đầu tiên tốt nghiệp Đại học Yale và là nhân vật trung tâm của Phái bộ Giáo dục Trung Hoa thế kỷ XIX. Tác phẩm ghi lại hành trình từ Ma Cao đến Hoa Kỳ, những năm tháng học tập tại Yale, nỗ lực cải cách giáo dục Trung Quốc, các cuộc tiếp xúc với Tăng Quốc Phiên, Lý Hồng Chương, Trương Chi Động và những biến động chính trị cuối đời dưới triều Mãn Thanh.

Bản dịch Việt ngữ do Nguyễn Đông Hưng (Minh Hưng) chuyển ngữ, chú giải và biên tập, nhằm giới thiệu tới độc giả Việt Nam một chứng từ quan trọng về lịch sử giao lưu Đông – Tây, giáo dục hiện đại, cải cách quốc gia và thân phận trí thức Á Đông trong thế kỷ XIX.

THÔNG TIN TÁC GIẢ

Từ Trung Quốc đến Hartford: mối liên hệ lịch sử của gia đình Dung Hoằng

Cuộc đời của Dung Hoằng (容閎, Yung Wing, 1828–1912) không chỉ để lại dấu ấn trong lịch sử giáo dục Trung Quốc hiện đại mà còn tạo nên một mối liên hệ gia đình đặc biệt giữa Trung Quốc, Đại học Yale và thành phố Hartford, bang Connecticut, Hoa Kỳ. Mối liên hệ ấy kéo dài qua nhiều thế hệ, từ chính Dung Hoằng cho đến cháu nội của ông là Elsie Jane Yung, người cuối cùng đã chọn Hartford làm nơi an nghỉ sau cùng của mình.[1][2]

Dung Hoằng sinh ngày 17 tháng 11 năm 1828 tại Nam Bình (Nanping), huyện Hương Sơn (Xiangshan, nay thuộc thành phố Chu Hải, tỉnh Quảng Đông), gần Ma Cao.[3] Ông được ghi nhận là người Trung Quốc đầu tiên tốt nghiệp một trường đại học tại Hoa Kỳ khi nhận bằng Cử nhân Nghệ thuật của Đại học Yale năm 1854.[4]

Những năm đầu tại Hoa Kỳ

Mối liên hệ giữa gia đình Dung Hoằng và Connecticut bắt đầu từ thời niên thiếu của ông. Năm 1835, ông theo học tại Trường Morrison ở Ma Cao do mục sư Samuel Robbins Brown điều hành.[5] Năm 1847, khi Brown trở về Hoa Kỳ, Dung Hoằng cùng hai học sinh khác được đưa sang Mỹ để tiếp tục học tập.[6]

Sau khi đến New England, ông sống với các gia đình bảo trợ tại Connecticut, theo học Monson Academy ở Massachusetts trước khi trúng tuyển Đại học Yale năm 1850.[4][6] Trong hồi ký My Life in China and America (1909), Dung Hoằng kể lại rằng ngay từ khi còn là sinh viên, ông đã nuôi ý tưởng đưa khoa học và kỹ thuật phương Tây vào Trung Quốc nhằm phục vụ công cuộc canh tân đất nước.[7]

Vai trò trong Phái bộ Giáo dục Trung Hoa

Sau khi tốt nghiệp Yale, Dung Hoằng trở về Trung Quốc và tham gia nhiều hoạt động thương mại, ngoại giao và cải cách giáo dục.[7] Ông là người vận động chủ yếu cho kế hoạch gửi thanh niên Trung Quốc sang Hoa Kỳ học tập. Đề xuất này được triều đình nhà Thanh chấp thuận dưới thời Tổng đốc Lưỡng Giang Tăng Quốc Phiên và sau đó được Lý Hồng Chương ủng hộ mạnh mẽ.[8]

Năm 1872, Phái bộ Giáo dục Trung Hoa (Chinese Educational Mission – CEM) chính thức được thành lập tại Hartford, Connecticut.[9] Theo kế hoạch, mỗi năm khoảng 30 học sinh được gửi sang Hoa Kỳ; tổng cộng có 120 học sinh tham gia trong giai đoạn 1872–1881.[9][10]

Các học sinh, phần lớn từ 12 đến 15 tuổi, được bố trí sống cùng các gia đình Mỹ tại Connecticut và Massachusetts, đồng thời theo học tại các trường phổ thông địa phương.[9] Ngoài chương trình học phương Tây, các em còn được học tiếng Hán, kinh điển Nho giáo và lịch sử Trung Quốc tại trụ sở Phái bộ ở Hartford.[10]

Nhiều học sinh sau đó được nhận vào các trường đại học danh tiếng. Theo thống kê của Yale University Archives, có 19 học sinh của Phái bộ theo học tại Yale; những người khác theo học tại Harvard, MIT, Columbia, Rensselaer Polytechnic Institute và nhiều cơ sở giáo dục khác.[4][10]

Trong thời gian ở Hartford, các học sinh Trung Quốc trở thành một phần quen thuộc của đời sống địa phương. Nhiều tài liệu lưu trữ của Hartford và Yale ghi nhận họ tham gia các hoạt động xã hội, thể thao và văn hóa cùng cư dân bản địa.[9][10]

Chấm dứt Phái bộ Giáo dục Trung Hoa

Mặc dù đạt được nhiều thành công, Phái bộ Giáo dục Trung Hoa bị đình chỉ năm 1881.[9] Nguyên nhân xuất phát từ nhiều yếu tố: sự phản đối của phe bảo thủ trong triều đình nhà Thanh, lo ngại rằng học sinh đang bị “Tây hóa”, cùng với bối cảnh gia tăng kỳ thị người Hoa tại Hoa Kỳ trong thập niên 1870–1880.[10][11]

Một số học sinh đã cắt bỏ bím tóc theo phong tục Mãn Thanh, tham gia các hoạt động thể thao và sinh hoạt xã hội kiểu Mỹ, khiến giới bảo thủ ở Bắc Kinh cho rằng họ đang xa rời truyền thống Trung Hoa.[10] Dù nhiều nhân vật Mỹ, trong đó có cựu Tổng thống Ulysses S. Grant, lên tiếng ủng hộ chương trình, triều đình nhà Thanh vẫn quyết định triệu hồi toàn bộ học sinh về nước năm 1881.[10][12]

Ngày nay, Phái bộ Giáo dục Trung Hoa được các nhà sử học đánh giá là chương trình du học nhà nước đầu tiên của Trung Quốc và là một trong những dấu mốc quan trọng nhất trong lịch sử giao lưu giáo dục Trung – Mỹ.[8][10]

Hôn nhân với gia đình Kellogg

Trong thời gian sinh sống tại Hartford, Dung Hoằng gia nhập Nhà thờ Asylum Hill Congregational và trở thành tín hữu Tin Lành.[2][13] Ngày 21 tháng 8 năm 1875, ông kết hôn với Mary Louise Kellogg (1845–1886), một giáo viên người Connecticut thuộc gia đình Kellogg danh tiếng.[13]

Cha của Mary Louise là Tiến sĩ Harvey Kellogg, một bác sĩ có uy tín tại Hartford và từng chăm sóc sức khỏe cho gia đình Samuel Clemens (Mark Twain) trong thời gian nhà văn này sinh sống tại Hartford.[2][13]

Cuộc hôn nhân giữa Dung Hoằng và Mary Louise Kellogg được báo chí địa phương thời đó chú ý vì đây là một trong những cuộc hôn nhân xuyên chủng tộc hiếm hoi giữa một trí thức Trung Quốc và một phụ nữ New England thuộc tầng lớp trung lưu có học thức.[13]

Hai người có hai con trai:

1. Morrison Brown Yung (1877–1953).

2. Bartlett Golden Yung (1879–1942).[13]

Mary Louise Kellogg qua đời năm 1886. Sau đó, hai người con trai được gia đình Kellogg chăm sóc và nuôi dưỡng tại Connecticut.[2][13]

Những năm cuối đời của Dung Hoằng

Sau thất bại của phong trào cải cách cuối thế kỷ XIX và những biến động chính trị tại Trung Quốc, Dung Hoằng sống phần lớn thời gian tại Hoa Kỳ.[7][8] Ông qua đời ngày 21 tháng 4 năm 1912 tại Hartford, Connecticut, hưởng thọ 83 tuổi.[3][13]

Ông được an táng tại Nghĩa trang Cedar Hill ở Hartford, nơi hiện vẫn còn phần mộ của ông cùng nhiều thành viên trong gia đình Yung – Kellogg.[2][14]

Bartlett Golden Yung và thế hệ kế tiếp

Bartlett Golden Yung, con trai thứ của Dung Hoằng, lớn lên tại Connecticut và từng theo học Đại học Yale.[2] Sau đó ông chuyển đến Thượng Hải, làm việc trong lĩnh vực xuất nhập khẩu và thương mại quốc tế.[2]

Trong thời kỳ Nhật Bản chiếm đóng Thượng Hải trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Bartlett mang quốc tịch Hoa Kỳ nên bị xem là công dân của một quốc gia đối địch. Theo lời kể của gia đình được ghi lại trong bài báo của Anne M. Hamilton, ông qua đời vì bệnh lao trước khi bị đưa vào trại tập trung dành cho thường dân Mỹ tại Thượng Hải.[2]

Sau khi Bartlett qua đời, gia đình lâm vào hoàn cảnh khó khăn nghiêm trọng. Vợ ông cùng các con, trong đó có Elsie Jane Yung, phải sống trong điều kiện thiếu thốn lương thực và tài chính trong những năm chiến tranh.[2]

Cuộc đời của Elsie Jane Yung

Elsie Jane Yung sinh tại Thượng Hải và là cháu nội của Dung Hoằng.[2] Sau khi hoàn thành chương trình đào tạo thư ký, bà làm việc để hỗ trợ gia đình. Năm 1949, sau khi chính quyền Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập, bà chuyển đến Hồng Kông cùng gia đình.[2]

Năm 1957, Elsie Jane Yung, mẹ bà và em gái Violet di cư sang Hoa Kỳ.[2] Tại New York, bà làm thư ký pháp lý cho hãng luật Milbank, Tweed, Hadley & McCloy và làm việc tại đây cho đến khi nghỉ hưu năm 1986.[2]

Những người quen biết đều mô tả bà là người khiêm tốn, kín đáo và rất độc lập. Theo lời kể của Tom McGrath, cấp trên cũ của bà tại Milbank Tweed, Elsie Jane hiếm khi nói về những khó khăn mà gia đình từng trải qua trong chiến tranh và thời kỳ biến động ở Trung Quốc.[2]

Trong nhiều năm, bà chăm sóc mẹ và người em gái Violet, người bị khuyết tật trí tuệ nặng. Dù điều kiện kinh tế hạn hẹp, bà vẫn gánh vác trách nhiệm gia đình mà không than phiền.[2]

Trở về nguồn cội

Elsie Jane Yung luôn duy trì liên hệ với họ hàng bên gia đình Kellogg và những người nghiên cứu lịch sử Dung Hoằng. Bà từng tham dự các hội nghị học thuật về Phái bộ Giáo dục Trung Hoa do Giáo sư Betsy Bartlett tổ chức tại Yale.[2]

Theo lời kể của Steve Courtney, một nhà nghiên cứu lịch sử Hartford, khi đến thăm Nghĩa trang Cedar Hill năm 2001, Elsie Jane đã tự tay lau dọn phần mộ của ông nội mình như một cách thể hiện lòng kính trọng đối với tổ tiên.[2]

Những năm cuối đời, sức khỏe suy giảm khiến bà trở về Chu Hải, quê hương của Dung Hoằng. Tại đây, bà được cộng đồng địa phương đón tiếp nồng hậu vì danh tiếng lịch sử của ông nội.[2]

Elsie Jane Yung qua đời tháng 2 năm 2009. Sau đó, người anh họ Frank Yung đưa tro cốt của bà trở lại Hartford để an táng trong khu mộ gia đình tại Nghĩa trang Cedar Hill.[2][14]

Lễ an táng được cử hành bởi Mục sư Peter Grandy của Nhà thờ Asylum Hill Congregational, khép lại hành trình kéo dài hơn một thế kỷ của một gia đình gắn bó với cả Trung Quốc và Connecticut.[2]

Ý nghĩa lịch sử

Câu chuyện của Elsie Jane Yung cho thấy di sản của Dung Hoằng không chỉ tồn tại trong các văn kiện giáo dục, trong lịch sử Đại học Yale hay trong Phái bộ Giáo dục Trung Hoa. Di sản ấy còn được lưu giữ trong ký ức gia đình, trong những cuộc di cư xuyên Thái Bình Dương, trong những biến động chiến tranh và trong sự kết nối bền bỉ giữa Trung Quốc với Hoa Kỳ qua nhiều thế hệ.

Từ chuyến đi đầu tiên của Dung Hoằng sang Hoa Kỳ năm 1847 cho đến lễ an táng cháu nội ông tại Hartford năm 2009, lịch sử gia đình Yung – Kellogg phản ánh một phần quan trọng của lịch sử giao lưu văn hóa và giáo dục giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ trong hơn một thế kỷ rưỡi.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Yale University. Yung Wing (Class of 1854): First Chinese Graduate of an American University. Yale University Archives.

[2] Hamilton, Anne M. “From China to Hartford, Elsie Jane Yung’s Historic Connection.” Hartford Courant, 14 June 2009. Truy cập qua kho lưu trữ Hartford Courant: https://www.courant.com/archives

[3] Lee, Lily Xiao Hong; Stefanowska, A. D.; Wiles, Sue. Biographical Dictionary of Chinese Women and Men. M.E. Sharpe, 1998.

[4] Yale University Library. Guide to the Chinese Educational Mission Collection, 1872–1881. Manuscripts and Archives, Yale University.

[5] Brown, Samuel Robbins. The Autobiography of Samuel Robbins Brown. New York: Fleming H. Revell Company, 1902.

[6] LaFargue, Thomas E. China's First Hundred: Educational Mission Students in the United States, 1872–1881. Pullman: Washington State University Press, 1987.

[7] Yung Wing. My Life in China and America. New York: Henry Holt and Company, 1909.

[8] Spence, Jonathan D. The Search for Modern China. New York: W.W. Norton & Company, 1990.

[9] Varg, Paul A. Missionaries, Chinese, and Diplomats: The American Protestant Missionary Movement in China, 1890–1952. Princeton University Press.

[10] LaFargue, Thomas E. China's First Hundred: Educational Mission Students in the United States, 1872–1881. Revised Edition.

[11] Chang, Iris. The Chinese in America: A Narrative History. New York: Viking, 2003.

[12] Grant, Ulysses S. Personal Correspondence Relating to the Chinese Educational Mission, U.S. National Archives.

[13] Cedar Hill Cemetery Foundation. Yung Wing Family Records and Burial Archives. Hartford, Connecticut.

[14] Cedar Hill Cemetery Foundation. “Yung Wing and Family Plot.” Cemetery Historical Records Collection, Hartford, Connecticut.