Quyền con người: lịch sử và hiện đại — từ lý tưởng phổ quát đến thách thức toàn cầu

Giới thiệu: sự phát triển của khái niệm

Quyền con người là khái niệm theo đó mỗi sinh vật con người đều có những quyền không thể tước夺 được do bản chất của mình,而不是 do ý chí của nhà nước hoặc xã hội. Lịch sử của chúng là con đường từ những abstraction triết học đến những quy định pháp lý cụ thể, đi kèm với cuộc đấu tranh liên tục để mở rộng số lượng người nắm giữ những quyền này và cơ chế bảo vệ chúng. Hiểu biết hiện đại về quyền con người được hình thành thông qua đối thoại giữa những tham vọng phổ quát, sự đa dạng văn hóa và những thách thức công nghệ mới.

Những mốc lịch sử: từ tự do hạn chế đến bản Tuyên ngôn phổ quát

Đời sống cổ đại và Trung cổ: Những ý tưởng về quyền tự nhiên của con người từ khi sinh ra đã được phát triển bởi những nhà Stoic (Cicero) và được phát triển thêm trong các tác phẩm của các nhà triết học Kitô giáo (Thomas Aquinas). Tuy nhiên, những ý tưởng này không phải là khái niệm về quyền cá nhân, mà là sự thể hiện về một trật tự công bằng của vũ trụ.

Thời kỳ Phục hưng — nền tảng triết học: Các thế kỷ XVII-XVIII đã cung cấp cơ sở lý thuyết. John Locke đã định hình khái niệm về quyền tự nhiên trên cuộc sống, tự do và tài sản. Charles Louis Montesquieu đã phát triển ý tưởng về việc phân chia quyền lực như là bảo đảm cho tự do. Jean-Jacques Rousseau đã lập luận về ý tưởng về chủ quyền nhân dân. Những nguyên tắc này đã trở thành cơ sở cho các tài liệu pháp lý đầu tiên.

Các tài liệu pháp lý đầu tiên:

Great Charter of Liberties (1215, Anh): Mặc dù nó bảo vệ quyền lợi của các phong kiến, nhưng trong đó có nguyên tắc hạn chế quyền lực của vua theo luật (mục 39).

Act of Habeas Corpus (1679, Anh): Bảo đảm quyền bảo vệ khỏi việc giam giữ trái pháp luật.

Bill of Rights (1689, Anh): Xác lập sự tối cao của Quốc hội và một số tự do dân sự.

Declaration of Independence của Hoa Kỳ (1776): Đ宣告 rằng “mọi người đều bình đẳng” và được trang bị “các quyền không thể tước夺 được”, bao gồm “cuộc sống, tự do và sự tìm kiếm hạnh phúc”.

Declaration of the Rights of Man and of the Citizen (1789, Pháp): Đã trở thành tài liệu quan trọng, xác lập quyền trên tự do, tài sản, an toàn và quyền chống lại sự áp bức như là “tự nhiên và không thể tước夺 được”.

Điều thú vị: Cicero trong tác phẩm “De Legibus” đã viết: “Lý pháp chân chính là một lập luận hợp lý phù hợp với tự nhiên… Nó vĩnh cửu… Không ai được phép vi phạm nó”. Ý tưởng này đã trở thành một trong những tiền đề triết học đầu tiên của ý tưởng về quyền phổ quát, không phụ thuộc vào ý chí của nhà cai trị.

Thế kỷ XX: sự quốc tế hóa và hệ thống hóa

Các cuộc chiến tranh thế giới và Holocaust đã cho thấy hậu quả khủng khiếp của việc không tôn trọng giá trị con người. Điều này đã dẫn đến bước nhảy vọt chất lượng — quyền con người đã trở thành đối tượng của luật quốc tế.

Thành lập Liên hợp quốc và Tuyên ngôn quyền con người (1948): Tuyên ngôn, được phát triển dưới sự lãnh đạo của Eleanor Roosevelt, đã trở thành tảng đá. Nó lần đầu tiên trong lịch sử công bố danh sách quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa phổ quát cho tất cả mọi người mà không phân biệt. Mặc dù không có hiệu lực pháp lý bắt buộc, nhưng tính chất đạo đức và chính trị của nó là rất lớn.

Các hiệp định quốc tế (1966): Hiệp định về quyền dân sự và chính trị (bảo đảm tự do ngôn luận, quyền họp lại, tòa án công bằng) và Hiệp định về quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (quyền trên việc làm, giáo dục, y tế). Cùng với VDPTCH, chúng tạo thành “Bản Hiến chương quyền con người quốc tế”.

Hệ thống khu vực: Hiệp định châu Âu về quyền con người (1950) với cơ chế pháp lý mạnh mẽ (ESC), Hiệp định Mỹ La tinh, Hiệp định châu Phi về quyền con người và các dân tộc.

Chứng minh hiệu quả của cơ chế: Việc “Ireland against the United Kingdom” (1978) tại Tòa án nhân quyền châu Âu đã dẫn đến việc cấm tra tấn và đối xử không nhân道 ngay cả trong điều kiện đối phó với khủng bố, có ảnh hưởng đến luật pháp và thực hành của nhiều quốc gia.

Thách thức hiện đại: những ranh giới mới của quyền con người

Technologie và không gian số:

Quyền riêng tư vs. an ninh: Mật danh, big data và công nghệ nhận diện khuôn mặt đặt ra câu hỏi về sự kín đáo của cuộc sống cá nhân.

Quyền số: Truy cập internet, bảo vệ khỏi bạo hành số và phân biệt đối xử do các thuật toán AI. Việc “Schrems against Facebook” (Tòa án châu Âu) đã dẫn đến việc hủy bỏ thỏa thuận “Safe Harbor” về chuyển dữ liệu sang Mỹ và tăng cường bảo vệ dữ liệu cá nhân của người châu Âu.

Neurolaw: Với sự phát triển của công nghệ thần kinh, vấn đề bảo vệ tự do suy nghĩ và sự kín đáo tinh thần khỏi sự can thiệp đặt ra.

Thách thức về môi trường: Quyền sống, sức khỏe và môi trường sống tốt đối mặt với cuộc khủng hoảng khí hậu. Năm 2022, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã công nhận quyền trên môi trường sạch, khỏe mạnh và bền vững như là quyền phổ quát. Luật pháp về môi trường đang phát triển mạnh mẽ — các vụ kiện của công dân đối với các quốc gia và doanh nghiệp do không hành động.

Dịch COVID-19: Gây ra xung đột toàn cầu về quyền: giữa quyền trên sức khỏe (cách ly, tiêm chủng) và quyền trên tự do di chuyển, họp lại, kinh doanh. Phanh phóng sự bất bình đẳng trong việc tiếp cận dịch vụ y tế và bảo vệ xã hội.

Thử thách về sự tương đối hóa: Khái niệm “giá trị của châu Á” hoặc “đạo đức dân chủ suweren” đối lập với quyền phổ quát, nhấn mạnh ưu tiên của chủ nghĩa tập thể, trật tự xã hội và chủ quyền quốc gia, làm nghi ngờ tính chất tuyệt đối của chúng.

Phê phán và vấn đề chưa được giải quyết

Trung tâm hóa phương Tây: Lịch sử, khái niệm quyền con người đã phát triển trong truyền thống triết học và chính trị phương Tây. Hiện nay, có cuộc thảo luận về tính tương thích của nó với các hệ thống giá trị văn hóa và tôn giáo khác.

Khách quan hóa thực hiện: Có một khoảng cách lớn giữa các quy định đã được tuyên bố và thực tế. Nhiều quốc gia đã ký kết các hiệp định nhưng vẫn vi phạm chúng một cách hệ thống.

Cá nhân hóa vs. quyền tập thể: Mô hình truyền thống phương Tây tập trung vào quyền của cá nhân, trong khi nhiều nền văn hóa và cộng đồng (ví dụ, các dân tộc bản địa) kiên quyết yêu cầu công nhận quyền tập thể — quyền trên đất đai, bản sắc văn hóa, tự chủ.

Thực tế khoa học: Theo “Global Human Rights Index” (Human Rights Measurement Initiative), sử dụng các chỉ số khách quan, không có quốc gia nào trên thế giới đảm bảo việc tuân thủ đầy đủ tất cả các quyền con người. Thậm chí các quốc gia dẫn đầu như Na Uy và Phần Lan cũng gặp phải những vấn đề nghiêm trọng, chẳng hạn như quyền của người di cư hoặc đối phó với bạo hành gia đình.

Phát biểu kết luận: quyền con người như một dự án chưa hoàn thành

Lịch sử quyền con người là lịch sử mở rộng sự đồng cảm: từ tự do cho những người được chọn đến quyền cho tất cả mọi người, bất kể chủng tộc, giới tính, tôn giáo, niềm tin hoặc xuất thân. Từ ý tưởng triết học đến luật quốc tế. Từ tự do dân sự đến bảo đảm xã hội và quyền môi trường.

Hiện đại đặt ra những thách thức không có tiền lệ trước dự án này, đòi hỏi sự cập nhật các khung pháp lý và tìm kiếm sự cân bằng. Tuy nhiên, lõi của khái niệm — ý tưởng về giá trị không thể tước夺 được của mỗi cá nhân — vẫn không thay đổi và rất cần thiết. Quyền con người trong thế kỷ XXI không phải là một lý tưởng đã đạt được, mà là công cụ động lực phê phán và hành động, nhằm xây dựng một thế giới công bằng hơn trong bối cảnh của các cuộc cách mạng công nghệ và mối đe dọa toàn cầu. Tương lai của chúng phụ thuộc vào khả năng thích ứng với thực tế mới, không bỏ qua các nguyên tắc cốt lõi, và sự sẵn sàng của mọi người bảo vệ chúng không chỉ cho mình mà còn cho người khác.

Permanent link to this publication: