«Trở lại của các Mã Lương» (The Return of the Mustangs) — tiểu thuyết của nhà văn Mỹ Claire Bennett, xuất bản vào cuối năm 2025 và nhanh chóng trở thành sự kiện văn học. Cuốn sách không chỉ về những con ngựa hoang dã. Đây là một câu chuyện huyền thoại về ranh giới sự can thiệp của con người vào tự nhiên, về quyền của một sinh vật sống được chết mà không cần cứu giúp và về việc có时候 sự giúp đỡ tốt nhất là không can thiệp. Năm 2026, tiểu thuyết được đề cử giải Pulitzer, và dịch vụ phát trực tuyến Netflix đang lên kế hoạch thực hiện bộ phim. Hãy cùng nhau tìm hiểu vì sao cuốn sách này lại hấp dẫn độc giả và các nhà phê bình.

Cốt truyện: trở lại nơi không thể trở lại

Câu chuyện diễn ra trong thời hiện đại tại bang Nevada. Nhân vật chính là nhà sinh học tiến hóa Emma Rodriguez, người đã dành cả cuộc đời để nghiên cứu các con ngựa hoang dã. Cô là chứng nhân của một cơn hạn hán khốc liệt, tiêu diệt các khu vực đồng cỏ trong khu bảo tồn. Cơ quan Quản lý Đất đai (BLM) đang lên kế hoạch bắn những con ngựa hoang dã «dư thừa» để cứu vãn thực vật còn lại. Emma cùng với nhóm tình nguyện viên cố gắng chở đàn ngựa lên các khu vực phía bắc, nơi theo dữ liệu vệ tinh vẫn còn nước. Nhưng các con ngựa từ chối đi. Họ quay lại ao cạn, đứng đó cho đến khi chết đói. Emma hiểu rằng họ đã chọn cái chết trên quê hương của mình thay vì sự cứu rỗi trong sự giam cầm. Tiểu thuyết kết thúc bằng cảnh con ngựa đực cuối cùng nằm trên muối và đóng mắt. Nhưng trong phần kết luận, hai năm sau, sau những cơn mưa, những mầm non mới mọc lên trên cùng một nơi — và từ xa, các con ngựa đã đi lên phía bắc lại xuất hiện. Vòng tròn đã được hoàn thành.

Tư tưởng: quyền được hoang dã

Ý tưởng chính của tiểu thuyết của Bennett là «hoang dã» có nghĩa là «độc lập, bao gồm cả việc chọn cái chết». Ngược lại với nhiều tiểu thuyết eco, nơi các nhân vật chính cứu các loài động vật, ở đây sự cứu rỗi lại trở thành hình thức bạo lực. Emma nhận ra rằng việc chở các con ngựa lên phía bắc sẽ buộc chúng phải phụ thuộc vào con người vĩnh viễn — cung cấp thức ăn, điều trị, kiểm soát số lượng. Tốt hơn là chết tự do. Sự thách thức này đối với truyền thống đạo đức eco đã gây ra những cuộc tranh luận nổ ra. Các nhà phê bình đã buộc tội Bennett «biện minh cho sự suy giảm thụ động». Bản thân Bennett trong một cuộc phỏng vấn đã trả lời: «Chúng ta nên học cách đau buồn, không cố gắng sửa chữa mọi thứ. Có những lúc việc sửa chữa lại gây ra nhiều tổn thương hơn».

Hình ảnh: các con ngựa hoang dã như một ẩn dụ về các dân tộc bản địa

Bennett, người có gốc gác người da đỏ (Cherokee), đã kết hợp trong tiểu thuyết một sự so sánh giữa số phận của các con ngựa hoang dã và số phận của các dân tộc bản địa. Lão trưởng bộ tộc Paiute xuất hiện trong một số chương, nói: «Họ cũng đã cố gắng di dời chúng ta, cứu rỗi, đồng hóa. Những người đã ở lại và chết trên quê hương của mình — họ không thua, họ đã ở lại mình». Chiến đường này làm tăng thêm sự bi thảm và không để lịch sử bị giảm giá trị bởi sự cảm tính. Các con ngựa ở đây không chỉ là những con ngựa, mà còn là biểu tượng của tất cả những người bị «cứu» trái ý.

Phong cách và ngôn ngữ: thơ ca khô cứng của sa mạc

Bennett viết ngắn gọn, gần như là một bài báo. Nhưng trong những cảnh quan trọng, prose của cô bừng lên: «Muối rơi trên môi họ như một lời cầu nguyện chưa đọc. Cánh chân lún lún, nhưng mắt nhìn về nơi một thời có ao. Họ không cần nước. Họ cần ký ức». Các nhà phê bình so sánh phong cách của cô với Cormac McCarthy («The Road», «Horses, Horses…»). Tuy nhiên, Bennett tránh khỏi sự kiêu ngạo. Khốc liệt của hạn hán, những con ngựa con đang chết, sự vô cảm của các quan chức — tất cả đều được trình bày như là những sự kiện, không có nước mắt. Điều này làm độc giả cảm thấy còn đau hơn.

Phê bình: nhân văn hay phi nhân văn

Tiểu thuyết đã chia rẽ độc giả. Các tổ chức bảo vệ động vật hoang dã phẫn nộ: «Làm thế nào có thể ca ngợi cái chết của những con vật mà có thể cứu được?». Các nhà hoạt động eco đã gọi cuốn sách là «biện minh cho sự không hành động của con người». Bennett phản hồi: «Không thể cứu vãn tự nhiên hoang dã bằng cách biến nó thành một vườn thú. Các con ngựa hoang dã không phải là những con ngựa nhà. Đặc điểm của chúng là chúng có thể chết mà không cần sự giúp đỡ của chúng ta». Dù có những cuộc tranh luận, tiểu thuyết đã lọt vào danh sách bestseller của New York Times. Nhiều độc giả đã thú nhận rằng họ đã khóc trên những trang cuối cùng, nhưng cảm ơn tác giả vì sự chân thành.

Phim hóa và ảnh hưởng đến chính trị

Năm 2026, công ty Plan B (các nhà sản xuất của «12 Years a Slave», «Moonlight») đã mua quyền sản xuất phim. Đạo diễn được chỉ định là Chloe Zhao («The Rider»). Dự kiến phim sẽ ra mắt vào năm 2028. Hiện nay, tiểu thuyết đã ảnh hưởng đến các cuộc tranh luận công cộng: tại Nevada, một nhóm nhà hoạt động đã trích dẫn cuốn sách trong các buổi điều trần của BLM, kêu gọi giảm việc bắt giữ và tăng «vùng tự nhiên tử vong». Tuy nhiên, các quan chức lo ngại rằng điều này sẽ dẫn đến sự tàn bạo. Nhưng tiểu thuyết của Bennett đã làm người ta suy nghĩ: liệu con người có quyền quyết định ai sống và ai chết trong tự nhiên hoang dã không?

Tác giả: Claire Bennett và hành trình của cô

Claire Bennett sinh năm 1978 tại Wyoming, lớn lên trên một trang trại. Cô đã làm việc jako bác sĩ thú y, sau đó là nhà báo môi trường. «Trở lại của các Mã Lương» là tiểu thuyết thứ ba của cô. Hai cuốn tiểu thuyết đầu tiên («Wildfire», «Salt on the Lips») đã không được chú ý. Năm 2024, Bennett đã nhận được một suất học bổng từ Quỹ Guggenheim và đã đến Nevada, nơi cô đã dành một năm để quan sát các con ngựa hoang dã. Cuốn sách được viết trong một ngôi nhà gỗ, không có internet. Bennett nói: «Tôi muốn cảm nhận cuộc sống và cái chết của họ. Không phải từ những cuốn sách. Trên da của mình».

Ý nghĩa đối với văn học

«Trở lại của các Mã Lương» là sự rời bỏ truyền thống của các tiểu thuyết eco «cứu rỗi». Bennett đã từ chối kết thúc có hậu và sự an ủi. Cô đã buộc độc giả đối mặt với sự bi thảm mà không thể «sửa chữa» bằng tiền bạc hoặc công nghệ. Có thể đây là bắt đầu của một hướng đi mới — «tiểu thuyết eco hậu nhân văn», nơi con người không còn là người cứu rỗi và chỉ là một nhân chứng.

Đọc cuốn sách này là một điều khó khăn. Nó không phải là dành cho những người yêu thích những câu chuyện ấm cúng về những con ngựa con được cứu. Nhưng nó là cần thiết. Để nhắc nhở: tự nhiên hoang dã không cần sự dũng cảm của chúng ta. Nó cần sự tôn trọng im lặng của chúng ta. Và có khi — sự rời đi của chúng ta.

Permanent link to this publication: