Hợp tác như lực lượng sáng tạo: Alexander Bogdanov về tổ chức lao động và xã hội mới

Đầu thế kỷ XX, khi thế giới bị rung động bởi các cuộc cách mạng, chủ nghĩa tư bản thể hiện logic tàn bạo của mình, một người đã đề xuất nhìn nhận lịch sử loài người từ một góc độ hoàn toàn bất ngờ. Không phải qua cuộc đấu tranh giai cấp, không phải qua sự thay đổi các hình thái, mà qua tổ chức. Alexander Alexandrovich Bogdanov — triết gia, kinh tế gia, bác sĩ, nhà cách mạng và người sáng lập khoa học tổ chức toàn diện — tin rằng chìa khóa cho tương lai không phải ở việc thay đổi sở hữu, mà ở việc tái cấu trúc cách mà con người cùng nhau lao động, hiểu thế giới và quản lý chính mình. Những ý tưởng của ông về hợp tác xã và tổ chức lao động, nhiều phần vượt qua thời gian, ngày nay vẫn nghe rất hiện đại.

Phản đối định kiến: tại sao hợp tác xã không phải là cơ hội chủ nghĩa

Bogdanov bắt đầu sự nghiệp của mình như một trong những nhà lãnh đạo của chủ nghĩa большevik, nhưng con đường của ông cuối cùng đã khác với列宁. Nguyên nhân là do sự khác biệt cơ bản trong quan điểm về cách xây dựng xã hội chủ nghĩa. Ngược lại với Lenin, người đặt cược vào việc chiếm quyền lực và độc tài của giai cấp công nhân, Bogdanov thấy sức mạnh chính trong sự hợp tác của công nhân. Trong những năm cách mạng, ông đã lên án định kiến sâu sắc trong các圈子 bên trái chống lại hợp tác xã.

Nhiều nhà cách mạng thời đó đã nhìn nhận hợp tác xã từ trên cao. Họ cho rằng công việc này, liên quan đến việc tính toán thương mại và thỏa hiệp, có thể thu hẹp tầm nhìn của công nhân, làm suy yếu ý tưởng chiến đấu cách mạng của họ. Trong những người hợp tác xã, họ thấy những cơ hội主义者, chỉ tập trung vào những công việc nhỏ bé và vô cảm với các lý tưởng cao cả của cuộc đấu tranh giai cấp.

Bogdanov đã từ chối sự khinh miệt này. Ông chứng minh rằng công việc trong hợp tác xã mang lại cho công nhân một ý nghĩa và giá trị mới, không phải là thương mại nhỏ bé, mà là xã hội lớn. Đối với ông, hợp tác xã không phải là một việc phụ, mà là trường học của xã hội chủ nghĩa. Chính trong hợp tác xã, công nhân học cách tự giải quyết các nhiệm vụ chung, quản lý công việc chung, thấy liên kết giữa công việc của mình và lợi ích chung. Bogdanov đã mỉa mai sự ngắn sight của những nhà lãnh đạo không thấy sự hợp tác của công nhân là cơ sở của nhận thức mới.

Khoa học tổ chức toàn diện: cách thế giới được tổ chức

Quan điểm của Bogdanov về hợp tác xã chỉ là một phần của tầm nhìn lớn hơn của ông — việc tạo ra khoa học tổ chức toàn diện, mà ông gọi là tectology. Ông đã đặt ra một nhiệm vụ mà cho đến nay vẫn rất dũng cảm: tìm ra các nguyên tắc tổ chức chung hoạt động trong tự nhiên, trong xã hội, trong kỹ thuật và trong tư duy.

Điểm xuất phát của học thuyết của ông đơn giản và cách mạng: mọi hoạt động con người đều là tổ chức hoặc dỡ tổ chức. Ông khẳng định rằng bất kỳ quá trình nào — có thể là việc xây dựng nhà máy, phát hiện khoa học hoặc thậm chí là sáng tạo nghệ thuật — đều có thể được xem xét như quá trình tổ chức. Ý tưởng của ông là kết hợp tất cả các khoa học con người, sinh học và vật lý trong một hệ thống kiến thức dựa trên việc tìm kiếm các nguyên tắc tổ chức chung.

Phương pháp tiếp cận này đã biến Bogdanov thành một trong những người tiên phong của phương pháp tiếp cận hệ thống trong khoa học hiện đại. Ông đã giới thiệu khái niệm tổ chức phức hợp, gần giống với khái niệm hệ thống hiện đại. Ông đã công thức hóa luật về số ít, cho rằng sức mạnh của toàn bộ chuỗi được quyết định bởi phần yếu nhất trong chuỗi. Ông cũng đã tiên đoán các ý tưởng sau này được phát triển trong cybernetics và lý thuyết quản lý.

Công nhân tập thể và văn hóa công nhân

Đối với Bogdanov, tổ chức lao động không chỉ là các mô hình kỹ thuật. Nó được xuyên suốt bởi ý nghĩa và giá trị con người và văn hóa sâu sắc. Ông cho rằng xã hội chủ nghĩa không phải chỉ là một hệ thống kinh tế mới, mà là sự tái cấu trúc toàn bộ xã hội theo hình mẫu cơ bản của nó, theo hình ảnh và bản chất của nó. Và hình mẫu mới của xã hội này phải ra đời từ một văn hóa mới — văn hóa công nhân, được thấm nhuần tinh thần hợp tác lao động.

Bogdanov tin rằng giai cấp công nhân mang trong mình hạt giống của một nền văn minh mới. Đối với họ, khác với giai cấp tư bản, không có chủ nghĩa cá nhân và cạnh tranh. Tinh thần của họ là lao động tập thể, sự hợp tác, sự đồng cảm. Nghệ thuật mà công nhân cần phải có là nghệ thuật tập thể, giáo dục con người trong tinh thần đồng cảm sâu sắc, sự hợp tác bạn bè, sự gắn kết chặt chẽ của những chiến sĩ và những người xây dựng.

Ông thấy nhiệm vụ của xã hội chủ nghĩa là vượt qua sự phân chia công việc trên cơ sở tổ chức và thực hiện. Trong xã hội tư bản, khoảng cách này cố định quyền lực của một số người và sự phục tùng của những người khác. Xã hội tương lai phải được xây dựng trên nguyên tắc tổ chức và hiểu biết tập thể, hài hòa và xây dựng bạn bè.

Hợp tác thay vì sự phụ thuộc

Ý tưởng này贯穿了Bogdanov的整个tectology。Ông từ chối nhìn nhận thế giới chỉ có sự phân cấp và sự phụ thuộc. Ngay cả trong các hệ thống sinh học, ông cũng thấy sự hợp tác,而不是 sự phụ thuộc. Trong tế bào, trong tổ ong, trong cộng đồng con người, ông luôn thấy nguyên tắc duy nhất: hợp tác để đạt được kết quả chung. Đối với Bogdanov, hợp tác không phải chỉ là một hình thức kinh doanh, mà là một lực lượng sáng tạo xuyên suốt cuộc sống.

Ông kiên quyết rằng chính sự hợp tác,而不是 sự cạnh tranh, là cơ sở của tiến hóa. Giới lớp tổ chức, từng thực hiện chức năng thực tế và hữu ích, theo suy nghĩ của Bogdanov, sẽ suy đồi và trở thành giai cấp ký sinh nếu hoạt động của họ không phục vụ các mục tiêu chung. Sự phát triển thực sự có thể xảy ra chỉ khi tất cả các bên tham gia quá trình — cả những người tổ chức và những người thực hiện — hành động như đối tác bình đẳng trong phạm vi hợp tác bạn bè.

Học thuyết vượt thời

Những ý tưởng của Bogdanov về hợp tác xã và tổ chức lao động không được thực hiện ở Nga Xô Viết. Học thuyết của ông đã bị tuyên bố là lý tưởng và bị quên lãng trong một thời gian dài. Tuy nhiên, ngày nay, trong thời kỳ các cấu trúc mạng, sản xuất linh hoạt, crowd-sourcing và các dự án mở, những ý tưởng của ông lại trở lại. Các lý thuyết quản lý hiện đại, phân tích hệ thống, các khái niệm tự tổ chức — tất cả đều có sự tương quan với những ánh nhìn của ông. Ông đã chứng minh rằng hợp tác không phải chỉ là một cách thức kinh doanh, mà là một nguyên tắc cơ bản của cuộc sống, có thể thay đổi và cải tạo kinh tế, văn hóa và chính con người. Khoa học tổ chức toàn diện của ông vẫn chờ được phát hiện — có thể là lần này, mà không có những ràng buộc lý tưởng.

Permanent link to this publication: