Người dân thường như đối tượng và chủ thể trong chiến tranh

Giới thiệu: Tái khẳng định vai trò của người dân thường trong các xung đột quân sự

Trong lý thuyết chiến tranh truyền thống từ Clausewitz đến đầu thế kỷ XX, người dân thường được xem như một đối tượng: nguồn lực dân số và kinh tế ("đại bản doanh"), nguồn bổ sung quân đội, và cũng là nạn nhân bị động ("harming collateral" – thiệt hại bên ngoài) hoặc công cụ áp lực đối với đối thủ. Tuy nhiên, thực tế lịch sử, đặc biệt là từ thời kỳ chiến tranh toàn diện và các phong trào giải phóng dân tộc, đã chứng minh rằng người dân thường thường trở thành chủ thể – những người tham gia tích cực vào sự kháng cự, những người mang lại tính hợp pháp và là yếu tố quan trọng trong việc đạt được mục tiêu chính trị của xung đột. Sự tiến hóa này phản ánh sự chuyển đổi từ chiến tranh phòng thủ và quân đội thường xuyên đến chiến tranh lý tưởng, mạng và lai rai.

1. Tiến hóa lịch sử: từ đối tượng đến "tổng động viên"

Đời sống và thời kỳ Trung cổ: Người dân thường (người dân thành phố) thường là đối tượng chính của bạo lực (đánh nhau, nô dịch) sau khi chiếm thành. Đây là chiến thuật khiếp đảm và hình thức trả tiền cho quân đội. Tuy nhiên, trong các cuộc nổi dậy nông dân (Jacquerie, Chiến tranh Hussite) chính người dân thường trở thành chủ thể của kháng cự vũ trang.

Thời kỳ chiến tranh phòng thủ (thế kỷ XVII-XVIII): Với sự phát triển của quân đội thường xuyên và luật hợp đồng (bắt đầu được mã hóa trong các luận văn của Hugo Grotius), người dân thường bắt đầu được xem như một nhóm được bảo vệ, mặc dù trên thực tế điều này ít khi được tuân thủ. Chiến tranh được coi là công việc của quân đội chuyên nghiệp.

Chiến tranh Napoleon và chiến tranh toàn diện (thế kỷ XIX-XX): Sự转变. Napoleon đã引入 nghĩa vụ quân sự – việc gọi dân thường vào quân đội một cách đại trà, làm cho họ trở thành chủ thể dưới hình thức binh sĩ. Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất và đặc biệt là Chiến tranh thế giới thứ hai, việc xóa bỏ ranh giới giữa tiền tuyến và hậu phương đã dẫn đến khái niệm "chiến tranh toàn diện", nơi người dân thường trở thành mục tiêu tác động có mục đích để làm suy giảm ý chí kháng cự của đối thủ (bombery Dresden, Hiroshima, phong tỏa Leningrad). Ở đây, họ là cả đối tượng của sự khủng bố và chủ thể của mặt trận lao động.

Điểm thú vị: Trong những năm Chiến tranh thế giới thứ hai, ở châu Âu bị chiếm và Liên Xô, người dân thường đã trở thành chủ thể của phong trào du kích và kháng cự một cách đại trà. Điều này đã buộc phát xít áp dụng các biện pháp trừng phạt khắc nghiệt đối với người dân thường (ví dụ, hủy diệt làng Hатынь, Lidice), điều này, ngược lại, lại tăng cường sự ủng hộ cho du kích. Phe parađo này cho thấy tính hai mặt của trạng thái: việc cố gắng bóp méo người dân thường như là chủ thể của sự kháng cự làm cho họ trở thành đối tượng của sự diệt vong toàn diện.

2. Các phương pháp lý thuyết: từ "chiến tranh công chính" đến luật nhân đạo

Luận thuyết chiến tranh công chính (Jus ad bellum và Jus in bello): Trong khung cảnh này, người dân thường là đối tượng bảo vệ. Nguyên tắc phân biệt đòi hỏi sự phân biệt rõ ràng giữa binh sĩ và dân thường, và nguyên tắc tỷ lệ禁止 các cuộc tấn công nơi mà sự chết của dân thường không tương xứng với nhu cầu quân sự.

Luận thuyết quân sự phê phán và nghiên cứu hậu thuộc địa: Các phương pháp này khẳng định rằng luật nhân đạo phương Tây thường được sử dụng như một công cụ, được tuyên bố bảo vệ dân thường như đối tượng, nhưng trên thực tế lại hợp pháp hóa các cuộc chiến tranh nơi họ trở thành nạn nhân chính. Trong các cuộc chiến tranh anti-colonial (Algeria, Việt Nam), người dân thường là chủ thể chính của cuộc đấu tranh chính trị. Chiến tranh được tiến hành để giành "trí óc và trái tim" (hearts and minds), và các du kích ("cá trong dòng người", theo ngôn ngữ của Mao Zedong) cố ý xóa bỏ ranh giới giữa binh sĩ và dân thường, làm cho dân chúng trở thành người tham gia tích cực.

3. Các xung đột lai rai hiện đại: sự mờ nhạt ranh giới

Trong các xung đột thế kỷ XXI (Syria, Yemen và v.v.), trạng thái của người dân thường trở nên còn không rõ ràng hơn:

Đối tượng của chiến tranh thông tin và nhận thức: Dân chúng bị tác động có mục đích bởi tuyên truyền, thông tin sai lệch, các hoạt động tâm lý với mục đích làm suy giảm hoặc động viên. Ở đây, dân thường là đối tượng của sự thao túng, nhưng nhận thức của họ trở thành chiến trường.

Đối tượng của các khủng hoảng nhân đạo như chiến thuật: Tạo ra sự đói nghèo giả tạo, phong tỏa hỗ trợ nhân đạo, phá hủy bệnh viện và trường học được sử dụng để đạt được mục tiêu quân sự và chính trị (chiến lược "đất bị đốt cháy"). Dân chúng trở thành đối tượng áp lực đối với đối thủ.

Chủ thể của kháng cự số hóa và tình nguyện: Dân thường trở thành những người tham gia tích cực trong chiến tranh mạng (haktivists), cung cấp hỗ trợ số hóa cho quân đội, thực hiện crowdfunding, sản xuất drone và vũ khí, ghi chép tội ác chiến tranh. Điều này xóa bỏ trạng thái hình thức của người không chiến đấu.

4. Luật nhân đạo quốc tế: nỗ lực xác định trạng thái bảo vệ đối tượng

Hiệp ước Genève 1949 và các протокол bổ sung 1977 đại diện cho nỗ lực khôi phục lại trạng thái bảo vệ cho người dân thường. Chúng cấm:

• Ngự đánh vào dân thường và các mục tiêu dân sự.
• Các hành động bạo lực nhằm khủng bố dân chúng.
• Sử dụng đói nghèo như phương pháp chiến tranh.
• Các hình phạt tập thể.

Tuy nhiên, hiệu quả của các quy định này phụ thuộc vào sự quyết tâm chính trị, sự bất cân xứng của xung đột và sự xuất hiện của các công nghệ mới (vũ khí mạng, hệ thống tự động), điều này lại đặt câu hỏi về tính áp dụng của các nguyên tắc phân biệt cũ.

Kết luận: Đôi mặt như một quy tắc mới

Do đó, người dân thường trong chiến tranh hiện đại – là cả đối tượng và chủ thể đồng thời, và ở hình thức cường điệu. Nó trở thành:

• Đối tượng dễ bị tổn thương và chịu đựng nhất trong điều kiện bạo lực toàn diện.
• Chủ thể quan trọng của tính hợp pháp chính trị, mà cuộc chiến tranh được tiến hành để giành được sự ủng hộ.
• Người tham gia tích cực trong kháng cự và chiến tranh trong các hình thái lai rai, mạng.

Lịch sử cho thấy rằng việc cố gắng chỉ giảm dân thường xuống trạng thái đối tượng bảo vệ bị động (như trong các mô hình lý tưởng của luật nhân đạo) thường không thành công trước thực tế chính trị, nơi chiến tranh trở thành cuộc chiến tranh để duy trì sự sống còn của các quốc gia và bản sắc. Tương lai có thể nằm không phải trong việc phủ nhận tính hai mặt này, mà là trong việc phát triển các khung pháp lý và đạo đức mới, công nhận vai trò tích cực của dân thường trong tự bảo vệ và kháng cự, trong khi đảm bảo họ nhận được sự bảo vệ tối đa khỏi sự bạo lực tự do. Chiến tranh không còn là công việc của chỉ binh sĩ; nó trở thành bài kiểm tra cho toàn xã hội, điều này làm cho câu hỏi về trạng thái của người dân thường trở thành một trong những vấn đề trung tâm trong việc hiểu các xung đột thế kỷ XXI.

Permanent link to this publication: