Triết lý xã hội học về cảm xúc: cảm xúc như một sự kiện xã hội

Giới thiệu: Cảm xúc ngoài tâm lý học

Triết lý xã hội học về cảm xúc là một phân ngành nghiên cứu cảm xúc không phải như một hiện tượng hoàn toàn nội tại, cá nhân hoặc sinh học, mà là những hành động được xây dựng xã hội, điều chỉnh và có ý nghĩa. Cảm xúc xuất hiện, được hiểu và biểu đạt theo các quy tắc xã hội, kịch bản văn hóa và mối quan hệ quyền lực. Chúng không chỉ là phản ứng với thế giới, mà còn là công cụ tạo ra và duy trì thế giới đó. Các nhà xã hội học nghiên cứu cách cảm xúc hình thành các mối quan hệ xã hội, hợp pháp hóa các institut, tái tạo không平等 và trở thành động lực cho các hành động tập thể.

1. Các phương pháp lý thuyết chính

Émile Durkheim và cảm xúc tập thể: Trong tác phẩm «Các hình thức cơ bản của cuộc sống tôn giáo», Durkheim đã chứng minh cách các nghi lễ tập thể (lễ hội, tang lễ, nghi lễ tôn giáo) tạo ra «niềm say mê tập thể» hoặc «niềm buồn tập thể». Những cảm xúc này được trải qua đồng thời tạo ra cảm giác đồng cảm («tân thức tập thể») và củng cố các mối liên kết xã hội. Cảm xúc ở đây không phải là trải nghiệm cá nhân, mà là một sự kiện xã hội, bên ngoài và bắt buộc đối với cá nhân.

Arlie Hochschild và «công việc cảm xúc»: Trong tác phẩm kinh điển «Trái tim được quản lý» (1983), Hochschild đã giới thiệu khái niệm «công việc cảm xúc» — việc cần quản lý cảm xúc của mình theo các quy tắc doanh nghiệp để tạo ra một cảm xúc nhất định cho khách hàng (nụ cười của tiếp viên, sự đồng cảm của bác sĩ, sự nhiệt tình của nhân viên bán hàng). Bà đã phân biệt «hành động bề mặt» (thay đổi biểu hiện bên ngoài) và «hành động sâu sắc» (thay đổi cảm xúc thực sự). Công việc cảm xúc trở thành khái niệm quan trọng để phân tích không平等 giới tính (phụ nữ thường xuyên thực hiện công việc cảm xúc không trả lương trong gia đình và công việc có lương thấp trên công việc) và thương mại hóa cảm xúc.

Norbert Elias và «quá trình văn minh hóa»: Elias đã miêu tả cách với sự hình thành của nhà nước hiện đại và sự phức tạp hóa các mối quan hệ xã hội, sự kiểm soát và lý tính hóa dần dần các cảm xúc. Các biểu hiện tự nhiên của giận dữ, niềm vui, nỗi buồn đã bị điều chỉnh bởi các quy tắc nghi lễ chặt chẽ («nghi lễ cảm xúc»). Điều này đã dẫn đến sự hình thành cấu trúc tâm lý của con người hiện đại với sự kiểm soát bản thân phát triển và «xấu hổ xã hội».

2. Các chức năng xã hội của cảm xúc

Đồng nhất xã hội: Các cảm xúc như tình yêu, sự tin tưởng, cảm giác xấu hổ hoặc sự hối hận là «keo dính xã hội». Cảm giác xấu hổ, ví dụ, giữ cá nhân không vi phạm các quy tắc vì sợ bị phán xét, trong khi sự tự hào về nhóm tăng cường sự trung thành.

Tái tạo và duy trì các hierarchies: Các cảm xúc có thể phục vụ như công cụ quyền lực. Biểu hiện cảm xúc xã hội chấp nhận được của giận dữ thường dễ dàng hơn cho những người có quyền lực (trưởng phòng có thể la mắng nhân viên, nhưng không ngược lại). Ngược lại, những người phục vụ (phụ nữ, trẻ em, nhóm thấp cấp) thường bị bắt buộc phải biểu hiện sự phục tùng, sự uể oải hoặc sự biết ơn.

Mobilization để hành động: Nỗi giận và sự phẫn nộ là nhiên liệu cho các cuộc vận động xã hội. Các nhà xã hội học nghiên cứu cách các nhà hoạt động «phân tích khung» (frame analysis) thêm màu sắc cảm xúc vào các sự kiện để mobilize các bên ủng hộ. Ví dụ, việc trình bày tình huống như «bất công» gây ra sự giận dữ và thúc đẩy đến cuộc chiến.

Điều thú vị: Các nghiên cứu của nhà xã hội học Randall Collins trong lý thuyết nghi lễ tương tác đã cho thấy rằng thành công của tương tác xã hội phụ thuộc vào việc tạo ra «năng lượng cảm xúc» — cảm giác tự tin, sự nhiệt tình, mong muốn tiếp tục tiếp xúc. Năng lượng này xuất hiện khi sự đồng bộ hóa giữa các bên thành công (cười chung, sự chú ý lẫn nhau) và là nguồn tài nguyên quan trọng để hình thành các nhóm đồng cảm.

3. Các kịch bản văn hóa và «văn hóa cảm xúc

Mỗi nền văn hóa có một «kịch bản cảm xúc» — bộ quy tắc xác định những cảm xúc nào là thích hợp để trải nghiệm và biểu đạt trong tình huống cụ thể, với cường độ và đối tượng nào. Hiện tượng này được gọi là «văn hóa cảm xúc».

Địa lý văn hóa: Trong một số nền văn hóa, việc biểu hiện sự buồn bã công khai (tiếng khóc lớn, kêu than) là nghi lễ bắt buộc, trong khi ở một số nền văn hóa khác, đó là dấu hiệu của sự yếu đuối và mất kiểm soát. Ý niệm «honnэ» của Nhật Bản (cảm xúc chân thành) và «tatэmaэ» (mặt nạ công khai) phản ánh hệ thống phức tạp quản lý cảm xúc trong không gian xã hội.

Thay đổi theo lịch sử: Lịch sử cảm xúc William Reddy đã cho thấy rằng ngay cả cảm xúc cơ bản như tình yêu cũng đã thay đổi hình thức và ý nghĩa xã hội từ tình yêu cung đình của Trung Cổ đến tình yêu lãng mạn của thế kỷ XIX.

4. Bối cảnh hiện đại: từ môi trường số đến chủ nghĩa tư bản

Cảm xúc số và mạng xã hội: Các nền tảng tạo ra các chế độ cảm xúc mới. Các nút «thích», «phản hồi» chuẩn hóa phản hồi cảm xúc. Các thuật toán dựa trên sự tham gia thường quảng bá nội dung gây ra cảm xúc mạnh (giận dữ, phẫn nộ, hạnh phúc), điều này phân极 hóa xã hội. Hiện tượng «lây lan cảm xúc» trong mạng và «cạn kiệt cảm xúc» khi liên tục đối mặt với các bi kịch của người khác xuất hiện.

Chủ nghĩa tư bản cảm xúc: Nhà xã hội học Eva Illouz khẳng định rằng trong chủ nghĩa tư bản muộn, cảm xúc trở thành nguồn tài nguyên kinh tế quan trọng. Chúng được khai thác (qua công việc cảm xúc), đóng gói (trong quảng cáo, thương hiệu, văn hóa doanh nghiệp) và bán ra. Văn hóa tự giúp đỡ và huấn luyện khuyến khích việc làm việc liên tục với cảm xúc như là «tài sản con người». Hạnh phúc trở thành không phải là trạng thái, mà là trách nhiệm cá nhân và dấu hiệu của thành công.

Ví dụ: Các công ty tích cực sử dụng triết lý xã hội học về cảm xúc để tạo ra «thương hiệu cảm xúc». Apple bán không chỉ thiết bị mà còn cảm giác thuộc về tầng lớp sáng tạo, Nike — cảm giác chiến thắng và vượt qua. Các công ty đầu tư vào việc tạo ra «văn hóa doanh nghiệp tích cực», nơi nhân viên phải trải nghiệm sự trung thành và sự nhiệt tình, điều này là hình thức kiểm soát mềm.

5. Phương pháp nghiên cứu

Các nhà xã hội học về cảm xúc sử dụng nhiều phương pháp:

Triết lý và quan sát tham gia: Nghiên cứu các chế độ cảm xúc trong các cộng đồng cụ thể (từ văn phòng tang lễ đến call-center).

Phỏng vấn và phân tích truyền thống: Nghiên cứu cách mọi người kể về trải nghiệm của mình, xây dựng các câu chuyện có màu sắc cảm xúc.

Phân tích ngôn ngữ: Nghiên cứu cách cảm xúc được hình thành và gọi tên trong các văn bản công khai (truyền thông, phát biểu chính trị, văn học nghệ thuật).

Phân tích lịch sử xã hội: Nghiên cứu sự thay đổi của các quy tắc cảm xúc trong các thời kỳ khác nhau.

Kết luận: Cảm xúc như một trật tự xã hội

Triết lý xã hội học về cảm xúc thay đổi cách nhìn nhận về cảm xúc, cho thấy rằng cuộc sống nội tại của chúng ta sâu sắc là xã hội. Cảm xúc không chỉ là phản ứng cá nhân, mà là các thực hành xã hội, được điều chỉnh bởi các quy tắc và mối quan hệ quyền lực. Chúng cấu trúc thế giới xã hội, xác định ai xứng đáng nhận được sự đồng cảm, ai xứng đáng nhận được sự giận dữ, điều gì là công bằng và điều gì không.

Hiểu biết về bản chất xã hội của cảm xúc cho phép nhìn nhận một cách phê phán nhiều hiện tượng hiện đại: từ sự kiệt sức trên công việc đến sự phân极 hóa chính trị trong mạng xã hội. Nó cung cấp công cụ để phân tích cách quản lý cảm xúc tạo ra giới tính, tầng lớp, quốc gia và các phân loại xã hội quan trọng khác. Do đó, triết lý xã hội học về cảm xúc tiết lộ rằng là một sự tồn tại xã hội không chỉ có nghĩa là suy nghĩ và hành động theo một cách nhất định, mà còn cảm xúc theo các quy định xã hội không nhìn thấy nhưng mạnh mẽ.

Permanent link to this publication: