Con người và sự cảm nhận của họ về phong cảnh núi non: Nghiên cứu về sự cao cả của nghệ thuật thần kinh

Mở đầu: Từ phản ứng sinh học đến giải thích văn hóa

Sự cảm nhận của con người về phong cảnh núi non là một quá trình tâm lý sinh lý và văn hóa phức tạp. Điều này không phải là một quá trình thụ động «đọc» thông tin thị giác mà là một cuộc đối thoại tích cực, trong đó có sự tham gia của các chuỗi thần kinh cổ xưa chịu trách nhiệm đánh giá mối đe dọa và an toàn, cảm xúc thẩm mỹ được hình thành bởi lịch sử nghệ thuật và kinh nghiệm cá nhân. Nghiên cứu khoa học về hiện tượng này nằm ở giao điểm của tâm lý học nhận thức, nghệ thuật thần kinh, tâm lý học môi trường và văn hóa học, giải thích tại sao núi non lại đồng thời gây sợ hãi và hấp dẫn, kiềm chế và cao cả.

Nguyên lý sinh học thần kinh: Các phản ứng bẩm sinh đối với «proto-landscapes»

Trí não con người đã tiến hóa trong sa mạc châu Phi, và các hệ thống nhận thức cơ bản của nó được thiết lập để nhận diện các mẫu phong cảnh nhất định đảm bảo sự sống còn (luận thuyết biophilia của E.O. Wilson). Tuy nhiên, núi non lại là một «stimulus siêu cao cấp» gây ra các phản ứng mạnh mẽ:

Phản ứng với triển vọng và refuge: Cấu trúc thị giác của phong cảnh núi non thường bao gồm:

Triển vọng (prospect) — các quan điểm mở rộng với tầm nhìn rộng từ các đỉnh cao, cho phép có cái nhìn chiến lược về khu vực, kích hoạt hệ thống tìm kiếm tài nguyên và đánh giá cơ hội.

Refuge (refuge) — các nơi ẩn náu, được bảo vệ (hang động, dốc rừng, thung lũng), được nhận thức một cách vô thức như những nơi an toàn.

Kết hợp triển vọng và refuge, đặc trưng của núi non, tạo ra một môi trường lý tưởng từ góc nhìn của trí não cổ xưa, gây ra cảm giác đồng thời phấn khích và an toàn.

Kích hoạt hạch tháp và cảm giác cao cả: Cổ kính, chiều cao và nguy cơ tiềm ẩn của núi non (các vách núi, tuyết lở) có thể kích hoạt hạch tháp — trung tâm não bộ chịu trách nhiệm xử lý nỗi sợ và căng thẳng cảm xúc. Tuy nhiên, khi ở trong tình trạng an toàn (tại điểm quan sát), não bộ sẽ giải thích sự căng thẳng này không phải là nỗi sợ纯粹 mà là trải nghiệm cao cả (sublime) — sự kết hợp của sự run rẩy, sự tôn kính và sự vui vẻ khi ngắm nhìn sức mạnh vượt qua.

Giải thích về sự phức tạp và phức hợp: Các phong cảnh tự nhiên, bao gồm cả phong cảnh núi non, có cấu trúc phức tạp (tự tương tự của hình dạng ở các quy mô khác nhau). Các nghiên cứu cho thấy rằng não bộ con người ưa thích sự phức tạp ở mức độ trung bình (tính chất của tự nhiên), gây ra trạng thái fascination nhẹ (soft fascination), thúc đẩy sự phục hồi sự chú ý và giảm căng thẳng.

Phía tâm lý: phục hồi, tự hiện thực hóa, sự run rẩy

Hiệu ứng phục hồi (Attention Restoration Theory): Phong cảnh núi non, đặc biệt là những nơi xa từ môi trường đô thị, đòi hỏi «sự chú ý không định hướng». Việc ngắm nhìn nó cho phép chức năng «sự chú ý trực tiếp định hướng» bị mệt mỏi, cần thiết cho công việc trong thành phố, phục hồi. Điều này dẫn đến giảm căng thẳng, mệt mỏi tinh thần và cải thiện chức năng nhận thức.

Trải nghiệm sự run rẩy (awe): Núi non là một stimulant truyền thống cho sự run rẩy — cảm xúc xuất hiện khi đối mặt với điều gì đó vô cùng to lớn, làm thay đổi các khía cạnh tâm lý của mình. Các nghiên cứu của Dachner Keltner cho thấy rằng sự run rẩy làm giảm cảm giác tự quan trọng (ego), tăng cường hành vi pro-social và cảm giác kết nối với điều gì đó lớn hơn.

Thử thách và tự hiệu quả: Việc tương tác tích cực với núi non ( leo núi, trekking) liên quan đến việc vượt qua khó khăn. Việc hoàn thành thành công một tuyến đường dẫn đến sự giải phóng dopamine và tăng cường tự hiệu quả — sự tin tưởng vào sức mạnh của mình, điều này được chuyển đổi sang các lĩnh vực khác trong cuộc sống.

Ý nghĩa văn hóa-lịch sử: cách mà văn hóa dạy chúng ta nhìn thấy núi non

Sự cảm nhận này bị điều chỉnh bởi văn hóa. Điều gì một thời kỳ coi là xấu xí và nguy hiểm, thời kỳ khác lại thấy là đẹp đẽ và tinh thần.

Ý nghĩa trước và trong thời kỳ La Mã: Trong thời kỳ Hy Lạp và Trung Cổ, núi non thường được coi là «vết sẹo của đất», những nơi không có giá trị hoặc nguy hiểm để cư trú của người hoang dã và các linh hồn (trong thần thoại Hy Lạp - các Titan).

Cách mạng Phục hưng và Cách mạng Romantism: Các nghệ sĩ (Leonardo da Vinci, Albrecht Dürer) bắt đầu nghiên cứu núi non như là các hiện tượng tự nhiên. Sau đó, các nhàromantic (Kaspar David Friedrich) đã làm núi non trở thành đối tượng thiền định và biểu tượng của sự khát vọng tinh thần. Văn hóa đã dạy người ta thấy trong núi non không phải là hỗn loạn mà là trật tự cao cả.

Ý nghĩa hiện đại của du lịch: Qua ảnh chụp, điện ảnh và mạng xã hội, đã hình thành một hình ảnh «iconographic» của núi non (ví dụ, cảnh nhìn từ Matterhorn đến hồ Riffelalp), mà mọi người tìm kiếm và tái tạo để xác nhận trải nghiệm thẩm mỹ và xã hội.

Phân biệt cá nhân trong việc cảm nhận

Sự cảm nhận thay đổi tùy thuộc vào:

kinh nghiệm cá nhân và chuyên môn: Một người leo núi sẽ thấy dốc núi như một nhiệm vụ kỹ thuật và một tuyến đường có thể, một nhà địa chất sẽ thấy lịch sử của các sự di chuyển tectonic, một người dân địa phương sẽ thấy đồng cỏ hoặc mối đe dọa.

bối cảnh văn hóa: Đối với cư dân của Himalaya, núi non là một vị thần sống (ví dụ, Jomolungma như «Mẹ-Bà Chúa thế giới»), đối với du khách châu Âu là một thử thách thể thao.

loại tâm lý: Những người có nhu cầu cao về cảm giác (sensation seekers) sẽ tìm kiếm những trải nghiệm mạnh mẽ trong núi non, trong khi những người khác có thể ưa thích sự yên bình của các thung lũng.

Thực tế thú vị và ví dụ

Hiệu ứng «đỉnh-cuối cùng»: Sự cảm nhận của toàn bộ hành trình leo núi có thể được xác định bởi đỉnh cao và kết thúc của nó, không phải là những khó khăn trung bình. Khám phá này của nhà tâm lý học Daniel Kahneman giải thích tại sao những cuộc leo núi khó khăn lại được nhớ lại như những trải nghiệm hạnh phúc.

«Syndrome Stendhal» trong núi non: Đã có những trường hợp khi con người trong núi non trải nghiệm chóng mặt, nhịp tim nhanh và thậm chí là ảo giác không phải từ độ cao mà từ sự dư thừa vẻ đẹp tuyệt vời, gần giống với hiện tượng thần kinh học được quan sát thấy trong các bảo tàng.

Thí nghiệm với thực tế ảo: Các nghiên cứu cho thấy rằng khi người tham gia « leo núi » trên thực tế ảo qua kính VR, họ cũng gây ra các phản ứng sinh lý học (thay đổi nhịp tim) và tăng cường hành vi pro-social sau « leo núi ».
© biblio.vn

Permanent link to this publication: