Đây là một câu hỏi tưởng như rất đơn giản nhưng càng đi sâu càng thấy nặng nề và khó trả lời vẹn toàn: y học nhân văn tại Việt Nam là gì? Nếu chỉ trả lời rằng đó là sự tử tế của bác sĩ, sự tận tâm của điều dưỡng viên hay nụ cười niềm nở ở quầy tiếp đón bệnh viện, thì đúng nhưng chưa đủ và bất toàn cả về khoa y học lẫn đời sống. Y học nhân văn không chỉ là thái độ mềm mại khéo dẻo bên ngoài của ngành y. Nó là một cách nhìn sâu sắc toàn diện hơn về con người trong bệnh tật: người bệnh không chỉ có lá gan, quả tim, khối u, huyết áp hay đường huyết; họ còn có nỗi sợ hãi bệnh tật, hoàn cảnh sống, gia đình, ký ức, niềm tin, túi tiền, sự xấu hổ, hy vọng và phẩm giá.

Trong tiếng Anh, khái niệm này gần với Medical Humanities hoặc Health Humanities. Đây là lĩnh vực kết nối y học với đạo đức học, văn học, lịch sử, triết học, tâm lý học, xã hội học, nhân học, nghệ thuật và các khoa học nhân văn khác. Nói cách khác, y học hiện đại hỏi: “Bệnh nhân mắc bệnh gì?” Còn y học nhân văn hỏi thêm: “Con người này đang sống với căn bệnh ấy như thế nào?”

Câu hỏi ấy theo cá nhân tôi cảm thức nhân thấy đặc biệt quan trọng với y học kỹ thuật của đất nước Việt Nam hôm nay, bởi hệ thống y tế Việt Nam đang phát triển nhanh, nhưng cũng đứng trước sức ép rất lớn. Theo dữ liệu WHO, dân số Việt Nam năm 2023 đạt hơn 100,35 triệu người, chi tiêu y tế hiện hành tương đương 4,59% GDP theo số liệu năm 2021. Đây không chỉ là những con số kinh tế – dân số; đó là nền cảnh của một xã hội mà nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng rộng, sâu và phức tạp hơn.

Sự phức tạp ấy thể hiện rõ ở tốc độ già hóa dân số. Bộ Y tế Việt Nam cho biết Việt Nam đang nằm trong nhóm các quốc gia già hóa nhanh ở châu Á; hiện có khoảng 16,1 triệu người cao tuổi, chiếm hơn 16% dân số. Dự báo đến năm 2038, cứ 5 người Việt Nam thì có 1 người trên 60 tuổi. Tuổi thọ trung bình năm 2024 đạt 74,7 năm, nhưng tuổi thọ khỏe mạnh chỉ khoảng 65 năm, nghĩa là trung bình mỗi người Việt có thể sống gần 10 năm với bệnh tật hoặc suy giảm sức khỏe.

Đây chính là nơi y học nhân văn bước vào. Khi một xã hội có nhiều người sống lâu hơn nhưng cũng sống lâu hơn với bệnh mạn tính, câu chuyện y tế không còn là vài lần khám bệnh rồi khỏi. Nó trở thành hành trình dài: tăng huyết áp, đái tháo đường, ung thư, sa sút trí tuệ, bệnh tim mạch, loãng xương, trầm cảm, cô đơn tuổi già, chi phí điều trị, người chăm sóc trong gia đình và gánh nặng tâm lý. Một người cao tuổi trung bình có thể mang 3–4 bệnh mạn tính, và nhóm người cao tuổi tuy chiếm khoảng 16% dân số nhưng có thể chiếm hơn 50% chi phí điều trị hằng năm.

Vì vậy, y học nhân văn tại Việt Nam không phải một khẩu hiệu đẹp đẽ khoa trương biểu trưng để phô diễn bề mặt. Nó là một yêu cầu thực tế của y tế hiện đại. Khi bệnh tật chuyển từ cấp tính sang mạn tính, từ “chữa khỏi” sang “sống chung”, từ một lần phẫu thuật sang nhiều năm theo dõi, thì bác sĩ không thể chỉ là người kê đơn. Bác sĩ, điều dưỡng, dược sĩ, nhân viên công tác xã hội y tế và cả gia đình người bệnh đều cần tham gia vào một quá trình chăm sóc có hiểu biết, có giao tiếp, có tôn trọng và có lòng trắc ẩn.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 về đào tạo y học nhân văn trong các trường y Việt Nam cho thấy bức tranh vừa đáng mừng vừa đáng suy nghĩ. Nghiên cứu khảo sát 31 trường y ở Việt Nam, so sánh với 154 trường ở Hoa Kỳ và 40 trường ở Hàn Quốc. Kết quả cho thấy 93,5% trường y Việt Nam có ít nhất một môn liên quan đến y học nhân văn, nhưng các môn học chỉ trải rộng trong khoảng 8 nhóm chủ đề, ít đa dạng hơn so với hơn 12 nhóm chủ đề ở Hoa Kỳ và Hàn Quốc. Các môn phổ biến nhất tại Việt Nam là đạo đức y học 83,9%, giao tiếp 71,0% và tâm lý học 64,5%.

Những số liệu ấy nói với chúng ta rằng Việt Nam không bắt đầu từ con số không. Y học nhân văn đã có trong đào tạo y khoa, nhưng vẫn còn mỏng manh, chưa đủ chiều sâu đạt chuẩn và chưa đủ phối hợp liên ngành. Nếu sinh viên y chỉ học giao tiếp như một kỹ năng phụ, học y đức như một môn lý thuyết, rồi bước vào bệnh viện quá tải mà không được rèn luyện cách lắng nghe,thấu cảm từ ánh mắt, cách báo tin xấu, cách hiểu nghèo đói, cách đối diện cái chết, cách tôn trọng quyền tự quyết của người bệnh, thì y học nhân văn rất dễ bị biến thành vài trang giáo trình.

Trong bệnh viện, sự thiếu hụt nhân văn thường không xuất hiện như một lỗi chuyên môn rõ ràng. Nó xuất hiện trong những khoảnh khắc nhỏ: ví như câu nói làm người bệnh tổn thương, lời giải thích quá vội vàng, một ánh mắt lạnh lùng, một thủ tục khó hiểu, người nhà đứng ngoài hành lang mà không biết bệnh nhân đang nguy kịch đến đâu với bộ dạng sốt sắng lắng lo vồn vã. Ngược lại, sự nhân văn cũng có thể bắt đầu rất nhỏ: gọi đúng tên người bệnh, giải thích chẩn đoán bằng ngôn ngữ dễ hiểu, hỏi người bị bệnh họ có lo lắng điều gì không, báo tin xấu một cách chậm rãi, cho gia đình thời gian chuẩn bị tinh thần, tôn trọng bí mật bệnh án, không kỳ thị người nghèo, người già, người mắc bệnh tâm thần, người khuyết tật hay mắc bệnh lây lan truyền nhiễm.

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy thấu cảm của bác sĩ không phải thứ “mềm yếu” đối lập với khoa học. Một tổng quan hệ thống trên BMC Medical Education ghi nhận sự thấu cảm của bác sĩ có liên quan đến mức độ hài lòng cao hơn của người bệnh, khả năng tuân thủ điều trị tốt hơn và cả kết quả lâm sàng tích cực hơn. Nghiên cứu cũng cho biết trong một số quan sát, bác sĩ chỉ ghi nhận hoặc khai thác cơ hội thể hiện thấu cảm khoảng 10% số lần khi những cơ hội ấy xuất hiện trong cuộc gặp lâm sàng.

Điều đó là một điểm in hằn rất đáng suy nghĩ. Một nền y học có thể rất mạnh về máy móc, xét nghiệm, phẫu thuật, thuốc men, nhưng nếu bỏ lỡ 90% cơ hội để người bệnh cảm thấy được lắng nghe, thì vẫn còn một khoảng trống lớn giữa “điều trị” và “chăm sóc”. Người bệnh không chỉ cần biết mình uống thuốc gì; họ cần hiểu vì sao phải uống, uống bao lâu, tác dụng phụ là gì, khi nào phải quay lại, và quan trọng hơn, họ cần cảm thấy mình không bị bỏ rơi giữa một hệ thống xa lạ.

Tại Việt Nam hôm nay, sự hài lòng của người bệnh cũng là một chỉ dấu quan trọng để đọc tinh thần y học nhân văn. Một khảo sát thí điểm do Cục Quản lý Khám, chữa bệnh thực hiện với gần 3.000 bệnh nhân nội trú tại 29 bệnh viện tỉnh và huyện trong giai đoạn 2016–2017 cho thấy chỉ số hài lòng trung bình đạt 3,98/5, tương đương khoảng 79,6% kỳ vọng. Người bệnh hài lòng hơn với tiếp cận dịch vụ, cấp phát thuốc và tư vấn, nhưng chưa hài lòng với cơ sở vật chất, nhà vệ sinh, phương tiện hỗ trợ và chi phí khám chữa bệnh.

Đến quý II năm 2024, Hà Nội công bố mức hài lòng của người bệnh tại các bệnh viện công và ngoài công lập đạt 97,2%; riêng khối ngoài công lập đạt 98,38%, còn người bệnh ngoại trú tại các phòng khám đa khoa, trạm y tế và trung tâm y tế cấp huyện đạt trung bình 95,76%. Tuy nhiên, báo cáo cũng chỉ ra các khó khăn còn tồn tại như cơ sở hạ tầng xuống cấp, nhà vệ sinh chưa bảo đảm, thiếu căng tin, thiếu bãi đỗ xe, trang thiết bị cũ và thiếu bác sĩ chuyên khoa ở tuyến cơ sở.

Những con số cao về hài lòng là tín hiệu tích cực, nhưng không nên khiến chúng ta tự mãn. Sự hài lòng có thể tăng nhờ quy trình tốt hơn, thái độ phục vụ tốt hơn, cơ sở vật chất tốt hơn. Nhưng y học nhân văn còn đi xa hơn khảo sát hài lòng. Nó hỏi rằng người bệnh có thật sự hiểu quyền của mình không, có dám hỏi bác sĩ không, có được tham gia quyết định điều trị không, có được chăm sóc tinh thần khi mắc bệnh nặng không, có được hỗ trợ xã hội khi nghèo khó không, và có được chết trong phẩm giá khi y học không còn khả năng cứu chữa không.

Một nghiên cứu tại một phòng khám đa khoa ở Hà Nội với 301 bệnh nhân ngoại trú cho thấy mức hài lòng chung chỉ đạt 53,5%. Nghiên cứu xác định năm nhóm yếu tố ảnh hưởng đến hài lòng gồm cơ sở vật chất, kết quả cung cấp dịch vụ, minh bạch thông tin và thủ tục hành chính, khả năng tiếp cận, cùng tương tác & giao tiếp của nhân viên y tế. Đáng chú ý, người có bảo hiểm y tế có khả năng hài lòng cao gấp 3,5 lần so với người không có bảo hiểm.

Ở đây, y học nhân văn gặp y học xã hội. Một lời nói tử tế rất quan trọng, nhưng nếu người bệnh không có bảo hiểm, không đủ tiền đi lại, không hiểu thủ tục, không đủ khả năng mua thuốc, hoặc phải chọn giữa điều trị và sinh kế gia đình, thì sự tử tế cá nhân không thể thay thế công bằng hệ thống. Nhân văn trong y tế không chỉ nằm ở lòng tốt của một bác sĩ, mà còn nằm ở cách chính sách bảo vệ người yếu thế.

Việt Nam đã đạt tiến bộ lớn về bảo hiểm y tế. Theo Bảo hiểm xã hội Việt Nam, đến năm 2024, hơn 94,2% dân số, tương đương khoảng 95,5 triệu người, đã tham gia bảo hiểm y tế. Đây là một nền tảng rất quan trọng để tiến tới bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân. Nhưng bao phủ bảo hiểm không đồng nghĩa tự động với chăm sóc nhân văn. Người có thẻ bảo hiểm vẫn có thể lạc lối trong thủ tục, vẫn có thể sợ bị quát mắng, vẫn có thể không hiểu bệnh, vẫn có thể chịu gánh nặng chi phí ngoài phạm vi chi trả, vẫn có thể thiếu hỗ trợ tâm lý khi nhận chẩn đoán nặng.

Một thách thức khác là nhân lực y tế. WHO từng ghi nhận năm 2016 Việt Nam có khoảng 0,8 bác sĩ trên 1.000 dân, 1,4 điều dưỡng trên 1.000 dân và 0,3 nhân lực dược trên 1.000 dân. Số cơ sở đào tạo bác sĩ đã tăng mạnh: từ 9 trường đại học đào tạo bác sĩ năm 1997 lên 17 trường, và số bác sĩ tốt nghiệp hằng năm tăng từ 3.265 người năm 2006 lên 9.118 người năm 2017. Đến năm 2023, theo dữ liệu Bộ Y tế được VNA dẫn lại, Việt Nam có khoảng 12,5 bác sĩ và 32 giường bệnh trên 10.000 dân, đồng thời đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt 19 bác sĩ và 35 giường bệnh trên 10.000 dân.

Nhưng nhân lực y tế không chỉ là số lượng. Một bác sĩ có thể khám rất giỏi nhưng kiệt sức vì quá tải. Một điều dưỡng có thể được đào tạo bài bản nhưng bị bào mòn bởi ca trực dài, thiếu người, áp lực từ bệnh nhân và người nhà. Một nền y học nhân văn phải nhân văn với cả hai phía: người bệnh cần được tôn trọng, và nhân viên y tế cũng cần được bảo vệ, được đào tạo, được nghỉ ngơi, được trả lương xứng đáng, được làm việc trong môi trường an toàn.

Nếu nhìn rộng hơn, y học nhân văn chính là khả năng đưa các con số y tế trở lại với thân phận con người. Khi Our World in Data ước tính năm 2023 Việt Nam có khoảng 534.000 ca tử vong do bệnh không lây nhiễm, so với 66.200 ca tử vong do bệnh truyền nhiễm, bệnh mẹ – con và dinh dưỡng, cùng 76.300 ca tử vong do chấn thương, ta thấy gánh nặng bệnh tật của Việt Nam đã nghiêng rất mạnh về bệnh mạn tính, ung thư, tim mạch, hô hấp, chuyển hóa và các vấn đề dài hạn của đời sống hiện đại.

Bệnh không lây nhiễm không chỉ giết người bằng sinh học. Nó làm hao mòn gia đình, làm người bệnh trầm cảm, làm người chăm sóc kiệt sức, làm trẻ em trong nhà phải trưởng thành sớm, làm người già sợ trở thành gánh nặng. Vì vậy, chăm sóc bệnh mạn tính không thể chỉ là tái khám và lĩnh thuốc. Nó cần giáo dục sức khỏe, tư vấn dinh dưỡng, phục hồi chức năng, chăm sóc tinh thần, chăm sóc giảm nhẹ, hỗ trợ xã hội và truyền thông y tế dễ hiểu.

Y học nhân văn tại Việt Nam, vì thế, nên được hiểu như một cuộc trở về: đưa người bệnh trở lại trung tâm của y học, đưa gia đình trở lại trong câu chuyện điều trị, đưa đạo đức trở lại bên cạnh kỹ thuật, đưa văn học và kể chuyện trở lại bên cạnh bệnh án, đưa công bằng xã hội trở lại bên cạnh bảo hiểm, đưa sự lắng nghe trở lại bên cạnh phác đồ.

Một bệnh án có thể ghi: “Nam, 67 tuổi, đái tháo đường type 2, tăng huyết áp, suy thận mạn.” Nhưng y học nhân văn sẽ hỏi thêm: ông ấy có sống một mình không, có đọc được hướng dẫn dùng thuốc không, có đủ tiền mua thức ăn phù hợp không, có ai đưa ông đi tái khám không, ông sợ điều gì nhất, ông có hiểu bệnh của mình không, và ông muốn điều trị để kéo dài sự sống bằng mọi giá hay để giữ chất lượng sống?

Một kết quả xét nghiệm có thể nói lên mức creatinin, HbA1c hay men gan. Nhưng nó không nói được người bệnh đã mất ngủ bao nhiêu đêm trước khi vào viện. Một phim chụp có thể chỉ ra khối u. Nhưng nó không chỉ ra người mẹ ấy đang lo con mình còn quá nhỏ. Một phác đồ có thể đúng theo hướng dẫn. Nhưng nếu người bệnh không thể theo được vì nghèo, vì xa bệnh viện, vì không ai chăm sóc, thì phác đồ ấy vẫn chưa thật sự đi vào đời sống.

Bởi vậy, câu trả lời ngắn gọn nhất cho câu hỏi “y học nhân văn tại Việt Nam là gì?” có lẽ là: đó là nỗ lực để y học Việt Nam không đánh mất con người trong quá trình hiện đại hóa. Khi bệnh viện có thêm máy móc, cần có thêm lắng nghe. Khi phẫu thuật chính xác hơn, cần giao tiếp rõ ràng hơn. Khi bảo hiểm bao phủ rộng hơn, cần công bằng thực chất hơn. Khi tuổi thọ tăng lên, cần chất lượng sống tốt hơn. Khi dữ liệu y tế nhiều hơn, cần câu chuyện con người sâu hơn.

Y học nhân văn không làm y học kém khoa học. Ngược lại, nó làm cho khoa học y học trở nên có nơi để đến: đến với một con người cụ thể, trong một hoàn cảnh cụ thể, với một nỗi đau cụ thể. Bởi cuối cùng, thành tựu lớn nhất của y học không chỉ là kéo dài sự sống, mà là giúp con người sống, bệnh, già đi và ra đi trong sự tôn trọng.

Y học nhân văn là khi ngành y không chỉ hỏi “làm sao chữa được bệnh?”, mà còn dám hỏi “làm sao để người bệnh vẫn còn được là một con người trọn vẹn trong suốt quá trình chữa bệnh?”

Permanent link to this publication: