Ngôn ngữ thù địch và cách đối phó với nó: ngôn ngữ học, tâm lý học và nhân học pháp lý

Mở đầu: Ngôn ngữ thù địch như công cụ dегуманизаци

Ngôn ngữ thù địch (hate speech) không chỉ là từ ngữ oán giận mà còn là hành động bạo lực ngôn ngữ hệ thống hóa, nhằm xây dựng hình ảnh «người lạ» như một nhóm thù địch, thấp hơn hoặc nguy hiểm. Mục tiêu của nó không phải là để bày tỏ cảm xúc của người nói mà là để dегуманизаци đối tượng thù địch, biện minh cho sự phân biệt đối xử hoặc bạo lực và động viên «nhóm của mình». Từ quan điểm khoa học, điều này là một hiện tượng phức tạp, nằm ở ranh giới giữa xã hội ngôn ngữ học (ngôn ngữ như hành động xã hội), tâm lý học chính trị (cơ chế hình thành định kiến) và các ngành khoa học pháp lý (balanse tự do ngôn luận và bảo vệ nhân phẩm).

1. Cấu trúc và cơ chế ngôn ngữ thù địch: cách mà ngôn ngữ thù địch hoạt động

Ngôn ngữ thù địch được thực hiện thông qua một số chiến lược ngôn ngữ học và修辞:

Essentialization và generalization: Gán cho toàn bộ nhóm những đặc điểm tiêu cực, không thay đổi và có nguyên nhân sinh học/văn hóa («Tất cả [người thuộc nhóm X] theo bản chất đều hung hăng/thụ động/mưu mô»). Điều này từ chối tính cá nhân, giảm người xuống thành nhãn hiệu nhóm.

Metafora và zоomorphisme dегуманизаци: So sánh con người với côn trùng («côn trùng», «muỗi»), bệnh tật («virus», «u ngực hạch bạch huyết»), động vật («bầy đàn», «trâu bò»). Những metafora này, như lịch sử gia discours Victor Klemperer đã chỉ ra trong phân tích ngôn ngữ của các nhà纳粹 («LTI»), chuẩn bị nhận thức xã hội để biện minh cho bạo lực, vì côn trùng bị diệt trừ và bệnh tật được điều trị một cách radical.

Narrative阴谋论: Xây dựng mиф về âm mưu secret, toàn năng và ác ý của nhóm («các thế lực thầm lặng thế giới», «âm mưu toàn cầu»). Điều này tạo ra hình ảnh kẻ thù, đồng thời yếu (như «côn trùng») và mạnh mẽ đến mức không thể tưởng tượng, biện minh cho các biện pháp bảo vệ quá mức.

Apelляция đến «trật tự tự nhiên» và sự trong lành: Rhetoric bảo vệ «giá trị truyền thống», «máu và đất», «sự trong lành của quốc gia/đất nước/ngôn ngữ» khỏi «sự nhiễm bẩn» hoặc «sự phân rã». Chiến lược này, dựa trên khái niệm nhiễm bẩn xã hội sinh học (Mary Douglas), động viên những bản năng ghét bỏ và sợ hãi sâu sắc.

Thực tế thú vị: Dự án «Racism bình thường» (The Banality of Racism), phân tích discours trên mạng xã hội, phát hiện rằng ngôn ngữ thù địch hiện đại hiếm khi sử dụng các từ ngữ phân biệt chủng tộc trực tiếp. Thay vào đó, nó áp dụng «sounding dog whistle» (dog-whistle politics) — thông điệp mã hóa mà chỉ rõ ràng đối với «người của mình» nhưng trông như là trung tính đối với người quan sát từ bên ngoài (ví dụ, «luật và trật tự», «bảo vệ gia đình truyền thống» trong một ngữ cảnh cụ thể có thể là từ đồng nghĩa cho chương trình nghị sự ksenophobia).

2. Hiệu quả tâm lý và xã hội: tại sao nó lại hoạt động

Ngôn ngữ thù địch tác động đến ba mức độ:

Đối với đối tượng thù địch: Gây stress, sợ hãi, cảm giác không an toàn, dẫn đến sự cô lập, bệnh lý tâm sinh lý và có thể trở thành trigger cho bạo lực thực tế (hiệu ứng «tay không bị trói buộc» — licence effect).

Đối với khán giả «của mình»: Củng cố nhận thức nhóm thông qua sự đối lập với «người khác», đơn giản hóa bức tranh thế giới, cung cấp những giải thích đơn giản cho các vấn đề phức tạp («con dê đen»), và giảm bức tường đồng cảm cho bạo lực.

Đối với xã hội nói chung: Hủy hoại sự tin tưởng xã hội, normal hóa sự không容忍, polarization và tạo ra một không khí sợ hãi, làm suy yếu hoạt động công dân.

3. Các cách đối phó pháp lý và tổ chức: cách nào để đối phó

• Phương pháp pháp lý thay đổi từ quốc gia này sang quốc gia khác tùy thuộc vào truyền thống cân bằng tự do ngôn luận (Điều 1 của Hiến pháp Hoa Kỳ) và bảo vệ nhân phẩm (mô hình châu Âu).
• Truy cứu hình sự: Trong nhiều quốc gia (Đức, Pháp, Nga), có các điều khoản về kích động thù địch hoặc phân biệt đối xử, cũng như xúc phạm nhân phẩm. Vấn đề là trong việc chứng minh ý định và nguy cơ áp dụng quá mức đối với sự không đồng ý.
• Các cơ chế dân sự: Các kiện cáo về bảo vệ danh dự, nhân phẩm và uy tín kinh doanh, về bồi thường thiệt hại tinh thần. Luật chống phân biệt đối xử cũng là một hình thức đối phó với hậu quả của ngôn ngữ thù địch.
• Quy định các nền tảng số: Việc áp đặt các nghĩa vụ cho các mạng xã hội và công cụ tìm kiếm để xóa bỏ nội dung trái pháp luật một cách nhanh chóng (luật EU Digital Services Act, NetzDG ở Đức). Lời phê bình liên quan đến nguy cơ kiểm duyệt và lạm dụng quyền lực của người quản lý.

4. Các chiến lược xã hội và giáo dục: làm việc với nguyên nhân

• Hiệu quả hơn nhưng đòi hỏi đầu tư dài hạn.
• Giáo dục về nhận thức truyền thông và suy nghĩ phê phán: Học cách nhận biết các kỹ thuật thao túng, kiểm tra nguồn thông tin, hiểu nguyên tắc hoạt động của các thuật toán tăng cường nội dung phân cực. Các dự án như «Suy nghĩ phê phán trong thời đại truyền thông số».
• Contre-narratives và nhận thức tích cực: Hỗ trợ các chiến dịch công cộng và dự án truyền thông tạo ra hình ảnh phức tạp, con người của các nhóm bị phân biệt đối xử, phá hủy các định kiến. Ví dụ: dự án «Storytelling» cho người di cư, nơi họ tự kể câu chuyện của mình.
• Các thực hành phục hồi và đối thoại: Công nghệ phục hồi pháp lý và hòa giải cho các trường hợp xung đột dựa trên nguyên tắc thù địch. Mục tiêu là không phải là trừng phạt mà là nhận thức về tổn thương gây ra, chấp nhận trách nhiệm và khôi phục mối quan hệ trong cộng đồng.
• Hỗ trợ «chất chống độc» trong môi trường số: Phát triển và thúc đẩy các cộng đồng trực tuyến và blogger tạo ra nội dung dựa trên sự đồng cảm, sự thật và thảo luận tôn trọng. Giáo dục về công dân số.

Chương trình thành công: Chiến dịch Na Uy «Here and Now» (Folk mot mobbing) để chống lại bạo lực và ngôn ngữ thù địch trong trường học và internet. Nó kết hợp hỗ trợ nhà nước, làm việc với giáo viên, thu hút cha mẹ và tạo ra các công cụ đơn giản, dễ hiểu cho trẻ em và thiếu niên để đối phó với sự bạo lực và hỗ trợ nạn nhân. Kết quả là giảm đáng kể mức độ bạo lực trực tuyến.

5. Mức độ cá nhân: công cụ cho mọi người

• Taktika «người quan sát tích cực»: Không đứng ngoài cuộc khi trở thành chứng nhân của ngôn ngữ thù địch. Sử dụng các phương pháp giảm căng thẳng: hỏi câu hỏi уточ minh («Bạn có ý nghĩa gì?」, «Tại sao bạn lại nghĩ như vậy?»), bày tỏ sự không đồng ý, hỗ trợ nạn nhân.
• Ngắt chuỗi truyền bá: Từ chối chia sẻ, like hoặc thậm chí bình luận (tăng cường sự phổ biến) nội dung khiêu khích. Sử dụng các chức năng «phản hồi».
• Làm việc trên các định kiến cá nhân: Suy nghĩ lại, tìm kiếm liên hệ với người thuộc các nhóm khác trong môi trường an toàn (luận thuyết «liên hệ» của Gordon Allport).

Kết luận: Từ đối phó đến xây dựng

Đối phó với ngôn ngữ thù địch không chỉ là việc truy cứu hình sự hoặc xóa bỏ nội dung mà còn là nhiệm vụ toàn diện, đòi hỏi hành động ở mọi cấp độ: từ luật pháp đến giao tiếp cá nhân. Cách đối phó hiệu quả nhất là tạo ra một sự thay thế bền vững: văn hóa thảo luận công cộng dựa trên sự đồng cảm, sự thật và tôn trọng nhân phẩm.

Cần chuyển sự chú ý từ phản ứng với hậu quả (xóa bỏ bài đăng, trừng phạt) sang phòng ngừa: giáo dục, xây dựng các tổ chức bao trùm và phát triển môi trường số khuyến khích không phải là xung đột mà là đối thoại xây dựng. Ngôn ngữ thù địch mọc lên từ nền tảng lo lắng xã hội, không chắc chắn và bất bình đẳng. Do đó, việc vượt qua nó liên quan không phải nhiều đến việc kiểm soát từ ngữ mà là tạo ra một xã hội mà trong đó sự thù địch trở nên xã hội không lợi và tâm lý không thể tưởng tượng — một xã hội mà sự đa dạng được coi là một nguồn lực.

Permanent link to this publication: