Philoophie cho tương lai: Giữa ước mơ công nghệ và sự trở lại với những câu hỏi

Trong thời kỳ sự chuyển đổi nhanh chóng về công nghệ, môi trường và xã hội, tương lai dường như đồng thời là điều đáng sợ và lôi cuốn. Trung tâm của các cuộc thảo luận về nó là các kỹ sư, nhà futurology và nhà kinh tế học. Tuy nhiên, chính triết học, khoa học về suy nghĩ cổ xưa nhất, đang tìm thấy sự cần thiết mới như một công cụ không phải để dự đoán mà là để suy nghĩ và định hướng trong tương lai. Nhiệm vụ của nó không phải là cung cấp câu trả lời sẵn có, mà là lập ra những câu hỏi đúng đắn mà xã hội có nguy cơ bỏ qua trong cuộc chạy đua với tiến bộ.

Từ triết học công nghệ truyền thống đến đạo đức trí tuệ nhân tạo

"Triết học công nghệ" truyền thống (Heidegger, Ellul) đã cảnh báo về nguy cơ biến công cụ thành mục tiêu tự thân, lôi cuốn con người. Ngày nay, người kế thừa của nó – triết học và đạo đức trí tuệ nhân tạo – đã bước lên bậc thang. Các câu hỏi đã di chuyển từ "Chúng ta có thể tạo ra điều gì?" sang "Chúng ta nên tạo ra điều gì?". Ví dụ, vấn đề "hộp đen" trong các mạng thần kinh: nếu thuật toán quyết định về việc cho vay, chẩn đoán y tế hoặc việc làm không cung cấp lời giải thích rõ ràng, chúng ta làm thế nào có thể đảm bảo sự công bằng và không phân biệt đối xử? Các nhà triết học, làm việc cùng với các nhà phát triển phần mềm, phát triển các nguyên tắc "trí tuệ nhân tạo dễ hiểu" (XAI) và các khái niệm về giá trị số của con người.

Điều thú vị là dự án "Đạo đức và tin tưởng trong trí tuệ nhân tạo" của Ủy ban châu Âu trực tiếp dựa trên các phân loại triết học về tự do, công bằng (fairness) và ngăn chặn tổn thương, chuyển đổi chúng thành các yêu cầu kỹ thuật cụ thể đối với các thuật toán.

Chủ nghĩa hậu nhân loại và chủ thể mới: điều gì có nghĩa là là con người?

Công nghệ sinh học (CRISPR, giao diện thần kinh, kéo dài cuộc sống) và kỹ thuật viễn thông thách thức đến tận gốc rễ của bản chất con người. Chủ nghĩa hậu nhân loại triết học (Rosi Braidotti, Nick Bostrom) đặt câu hỏi về ranh giới của "con người". Nếu chúng ta có thể tăng cường cơ thể và trí não, chỉnh sửa gen, hợp nhất với máy móc – chúng ta sẽ còn là con người hay không? Và điều gì sẽ là ý nghĩa của khái niệm "quyền con người"? Các cuộc tranh luận này đã không còn là những suy nghĩ tưởng tượng: vào năm 2019, tòa án cấp cao của Trung Quốc đã xem xét một vụ án giết người, nơi bị cáo bị kết án là… thuật toán điều khiển xe tự động. Điều này buộc phải suy nghĩ lại các khái niệm pháp lý và đạo đức về chủ thể, trách nhiệm và nhận thức.

Triết học môi trường và trách nhiệm đối với tương lai

Crisis khí hậu không chỉ là vấn đề công nghệ và chính trị, mà còn là thách thức triết học sâu sắc đối với chủ nghĩa nhân bản. Các nhà triết học, như Bruno Latour, kêu gọi đến "Mô hình khí hậu mới", điều chỉnh mối quan hệ giữa con người và các yếu tố không phải con người (động vật, thực vật, hệ sinh thái, chính hành tinh). Các khái niệm sâu sắc của sinh thái học (Arne Naess) và chủ nghĩa tâm linh đề xuất di chuyển trọng tâm từ phúc lợi của con người sang giá trị nội tại của toàn bộ tự nhiên. Hậu quả thực tiễn của điều này là sự lập luận triết học về quyền của tự nhiên – hiện nay, sông Wanganui ở New Zealand và sông Ganges ở Ấn Độ đã có trạng thái pháp lý của một sinh vật sống.

Triết học như là thực hành suy nghĩ cho thế giới phức tạp

Trong thế giới "sự thật sau lưng" và các cuộc dịch bệnh thông tin và các cuộc thao túng số hóa, triết học đang khôi phục lại giá trị nguyên bản của nó như là nghệ thuật suy nghĩ phê phán, lý luận và lập luận. Nó trở thành một tấm khiên chống lại các sự cố gắng và tuyên truyền. Ví dụ: sự hồi sinh của sự quan tâm đến chủ nghĩa stoicism (Marcus Aurelius, Seneca) trong cộng đồng các chuyên gia công nghệ và doanh nhân Silicon Valley như là thực hành duy trì sự ổn định tinh thần và sự rõ ràng của trí óc trong điều kiện hỗn loạn và không chắc chắn.

Giáo dục tương lai: triết học như là kỹ năng meta

Việc chuyên môn hóa hẹp đang nhường chỗ cho sự cần thiết đối với suy nghĩ hệ thống và đa ngành. Triết học, nghiên cứu các nguyên tắc cơ bản của tri thức, trở thành kỹ năng meta quan trọng. Nó dạy:

Phân tích khái niệm: xác định rõ ràng các thuật ngữ mờ nhạt ("tự do", "công bằng", " trí thông minh ").

Thiết lập các luận điểm chính xác và phát hiện các lỗi logic.

Phân tích đạo đức về hậu quả của các phát minh khoa học.

Đáng chú ý là số lượng các khóa học về triết học cho kỹ sư đang tăng lên trong các trường đại học kỹ thuật hàng đầu trên thế giới (MIT, Stanford). Mục tiêu của họ không chỉ là đào tạo ra các chuyên gia có kỹ năng mà còn là các nhà sáng tạo có trách nhiệm, có khả năng dự đoán bối cảnh rộng lớn của các phát minh của mình.

Kết luận: triết học như là la bàn, không phải là bản đồ

Triết học không vẽ bản đồ tương lai – nó trao lại la bàn cho hành trình qua vùng đất không biết. Vai trò của nó trong thế kỷ XXI là trở thành hệ thống miễn dịch trí tuệ của xã hội, đặt ra những câu hỏi không dễ chịu về mục tiêu, giá trị và ý nghĩa mà dễ dàng bị mất trong dòng chảy của các sáng tạo. Trong cuộc đối thoại với khoa học và công nghệ, nó nhằm duy trì sự tập trung vào điều cuối cùng là mọi thứ đều được tạo ra cho con người và vì con người. Tương lai không có câu hỏi triết học có nguy cơ trở thành một utopia công nghệ, nơi chúng ta, theo lời của Martin Heidegger, sẽ "suy nghĩ về tất cả mọi thứ và mọi thứ, trừ chính suy nghĩ". Triết học tương lai là triết học trách nhiệm, đối thoại và không ngừng tìm kiếm sự thông thái trong thời kỳ thay đổi mạnh mẽ.

Permanent link to this publication: