kinh tế và khí hậu: từ định mệnh tài nguyên đến sự chuyển đổi nhân tạo

Giới thiệu: Khí hậu như nền tảng và mối đe dọa đối với hệ thống kinh tế

Quan hệ giữa khí hậu và kinh tế là một trong những mối quan hệ lâu đời và quan trọng nhất trong các ngành khoa học xã hội. Lịch sử cho thấy khí hậu đã hình thành cơ sở tài nguyên và các con đường giao thông, xác định chuyên môn hóa của các vùng và đường hướng phát triển của chúng. Trong thế kỷ 21, mối quan hệ này đã đạt đến một mức độ mới: sự thay đổi khí hậu do con người gây ra đã từ nền tảng môi trường chuyển sang trở thành rủi ro macrokinh tế quan trọng, có thể làm mất ổn định các hệ thống tài chính toàn cầu, chuỗi cung ứng và sự ổn định xã hội. Do đó, khí hậu không chỉ là điều kiện ban đầu mà còn là thách thức cuối cùng đối với hoạt động kinh tế.

Phía trước lịch sử: Khí hậu như kiến trúc sư của nền kinh tế

Định mệnh tài nguyên và nông nghiệp: Các nền kinh tế tiền công nghiệp phụ thuộc trực tiếp vào tiềm năng agroklimatic. Mức độ mưa, thời gian sinh trưởng và nhiệt độ trung bình hàng năm xác định những loại cây trồng nào có thể trồng trọt (lúa mì ở vùng ôn đới, lúa mì ở vùng mưa mùa hè ở châu Á), điều này lại ảnh hưởng đến mật độ dân số, cấu trúc xã hội và nhà nước. Các nền văn minh «gạo» (Ai Cập, Mesopotamia) đã hình thành trong các đồng bằng sông với các đợt lụt dự đoán.

Khí hậu và giao thông: Lớp băng đóng băng xác định việc giao thông trên bắc, các cơn bão mùa hè xác định thương mại biển ở Ấn Độ Dương. Trước khi có lò sưởi và điều hòa không khí, hoạt động kinh tế ở các vùng nóng hoặc lạnh là mùa vụ và bị giới hạn.

Cách mạng công nghiệp như «phóng thích»: Với việc bắt đầu sử dụng nhiên liệu hóa thạch trên quy mô lớn (đá than, sau đó là dầu và khí đốt), kinh tế lần đầu tiên có thể vượt qua các giới hạn khí hậu. Các nhà máy có thể hoạt động vào mùa đông, hàng hóa được vận chuyển quanh năm, xuất hiện lò sưởi và điều hòa không khí. Tuy nhiên, sự «phóng thích» này dựa trên nguồn tài nguyên, việc đốt cháy của nó đã dẫn đến cuộc khủng hoảng khí hậu hiện nay.

Thực tế thú vị: Kinh tế gia William Nordhaus, người đoạt giải Nobel năm 2018, là một trong những người đầu tiên bắt đầu mô hình hóa lượng hóa mối quan hệ giữa khí hậu và tăng trưởng kinh tế vào những năm 1970. Các mô hình của ông đã tích hợp chu kỳ carbon, sự thay đổi nhiệt độ và các chỉ số macrokinh tế, đặt nền móng cho kinh tế khí hậu hiện đại.

Đường dẫn hiện đại: Cách khí hậu tấn công vào kinh tế

Đại dịch nóng tác động đến tất cả các ngành thông qua các kênh trực tiếp và gián tiếp.

Hư hại trực tiếp do các hiện tượng cực đoan: Bão, lũ lụt, hạn hán, cháy rừng gây thiệt hại lớn cho cơ sở hạ tầng, tài sản và nông nghiệp. Ví dụ, theo Swiss Re Institute, vào năm 2023, thiệt hại kinh tế toàn cầu do thiên tai khoảng 280 tỷ USD. Các sự kiện này trở nên phổ biến và mạnh mẽ hơn.

Giảm năng suất lao động: Các đợt nắng nóng trực tiếp làm giảm năng suất trong công việc ngoài trời (xây dựng, nông nghiệp) và thậm chí trong các phòng không có điều hòa. Các nghiên cứu cho thấy rằng khi nhiệt độ trên 30°C, năng suất giảm từ 10-20%. Điều này tạo ra «stress nhiệt» cho các nền kinh tế nhiệt đới và cận nhiệt đới.

Vi phạm các chuỗi cung ứng toàn cầu: Các sự kiện khí hậu trở nên thường xuyên hơn và trở thành cú sốc cho các mạng lưới logistics phức tạp. Lũ lụt ở Thái Lan (2011) đã làm tê liệt sản xuất toàn cầu của các đĩa cứng, hạn hán ở Panama (2023-2024) đe dọa hoạt động của kênh đào Panama, một trong những con đường quan trọng nhất cho thương mại toàn cầu.

Giảm năng suất và an ninh lương thực: Sự thay đổi chế độ mưa, số ngày hạn hán tăng và mở rộng các khu vực của các loài côn trùng gây hại đe dọa nông nghiệp. Đặc biệt, các nền kinh tế mono-crop, phụ thuộc vào xuất khẩu một hoặc hai loại nguyên liệu thô (cacao, cà phê), rất dễ bị tổn thương.

Rủi ro cho hệ thống tài chính: «Tài sản bị mắc kẹt» (stranded assets) là một trong những khái niệm quan trọng. Đây là các tài sản sẽ mất giá trong quá trình chuyển đổi sang kinh tế thấp carbon (dầu khí đã được phát hiện nhưng không có lợi cho việc khai thác; công suất nhà máy điện than). Việc mất giá của chúng có thể gây ra các cuộc khủng hoảng trên thị trường và trong ngành ngân hàng. Ngoài ra, các khoản thanh toán bảo hiểm tăng lên, dẫn đến việc tăng giá bảo hiểm hoặc từ chối bảo hiểm ở các khu vực có rủi ro.

Kinh tế decarbonization: Chi phí và cơ hội

Chiến đấu chống lại sự thay đổi khí hậu đã tạo ra một парадigma mới, «xanh» của phát triển kinh tế.

Đầu tư và đổi mới: Sự chuyển đổi sang công nghệ sạch (điện gió, xe điện, hydro xanh, thu hồi carbon) đòi hỏi đầu tư lớn, điều này tự bản thân trở thành động lực cho tăng trưởng kinh tế và việc tạo ra các công việc mới («công việc xanh»).

Quản lý carbon và định giá: Các công cụ như thuế carbon hoặc hệ thống giao dịch quyền phát thải (ETS) nhằm làm cho việc gây ô nhiễm trở nên không có lợi. Chúng tạo ra động lực tài chính cho doanh nghiệp để giảm lượng phát thải và đầu tư vào công nghệ xanh. Ví dụ, Hệ thống giao dịch quyền phát thải châu Âu (EU ETS) là lớn nhất trên thế giới.

Ưu thế cạnh tranh: Các quốc gia tạo ra các ngành «xanh» cạnh tranh sớm hơn sẽ có lợi thế chiến lược trong kinh tế thế giới thế kỷ 21. Điều này tạo ra một địa chính trị mới, nơi lithium và cobalt có thể trở nên quan trọng hơn dầu mỏ.

Điển hình thành công «xanh»: Đan Mạch, nhờ chính sách nhất quán, đã bắt đầu phát triển điện gió từ những năm 1970. Hiện nay, nó là nhà lãnh đạo thế giới trong ngành này: công ty Vestas là một trong những nhà sản xuất turbine gió lớn nhất, và gió chiếm hơn 40% nhu cầu điện trong nước. Điều này đã biến thách thức khí hậu (cần giảm phát thải) thành ngành xuất khẩu mạnh mẽ.

Nguy cơ bất bình đẳng về rủi ro khí hậu và sự chuyển đổi công bằng

Kết quả kinh tế do khí hậu gây ra phân phối rất không đều, tạo ra rủi ro về bất bình đẳng toàn cầu mới.

Thiếu khả năng chống chịu của các quốc gia đang phát triển: Các quốc gia kém phát triển nhất chịu thiệt hại lớn nhất, thường nằm ở vùng nhiệt đới, mặc dù đóng góp của họ vào phát thải CO2 trong quá khứ rất nhỏ. Họ có ít tài nguyên và công nghệ hơn để thích ứng.

Khái niệm «sự chuyển đổi công bằng»: Nguyên tắc theo đó sự chuyển đổi sang kinh tế xanh phải đi kèm với bảo vệ xã hội cho công nhân trong các ngành «xám» bị thu hẹp (đá than, dầu khí), đào tạo lại và tạo ra các công việc mới trong cùng khu vực. Việc không tuân thủ nguyên tắc này dẫn đến các cuộc biểu tình xã hội (ví dụ, «yellow vests» ở Pháp phần nào là phản ứng đối với việc tăng giá nhiên liệu).

Kết luận:

Quan hệ giữa kinh tế và khí hậu đã bước vào giai đoạn quyết định. Mối quan hệ từ sự phụ thuộc một chiều (kinh tế từ khí hậu) đã trở thành vòng lặp tự hủy diệt: kinh tế dựa trên nhiên liệu hóa thạch thay đổi khí hậu, và khí hậu lại bắt đầu làm suy yếu cơ sở tăng trưởng kinh tế.

Để phá vỡ vòng lặp này đòi hỏi sự chuyển đổi kinh tế toàn cầu, tương đương với cuộc cách mạng công nghiệp. Các yếu tố chính của nó:

Phân bổ chi phí khí hậu thông qua định giá carbon.

Chuyển đổi lớn vốn từ các tài sản «xám» sang các tài sản «xanh».

Chính sách công nghiệp và đổi mới sáng tạo tích cực của các quốc gia để thúc đẩy công nghệ sạch.

Hợp tác quốc tế và hỗ trợ tài chính cho các quốc gia dễ bị tổn thương để thích ứng.

Thành công của sự chuyển đổi này sẽ định hình không chỉ vận mệnh môi trường mà còn là vận mệnh kinh tế của loài người trong thế kỷ 21. Kinh tế không tính đến khí hậu sẽ bị đình trệ và khủng hoảng. Chính sách khí hậu không tính đến các quy luật kinh tế và công bằng xã hội sẽ bị thất bại chính trị. Pарадigma mới phải tổng hợp cả hai tiếp cận, tạo ra một nền kinh tế không đối lập với tự nhiên mà tồn tại trong khung cảnh của nó.

Permanent link to this publication: