Người bản địa ở Canada: từ tổn thương thuộc địa đến con đường tự quyết

Giới thiệu: thuật ngữ và nhân khẩu học

Tại Canada, các thuật ngữ chính thức dành cho các dân tộc bản địa được quy định trong Đạo luật Hiến pháp năm 1982: «First Nations» (Các dân tộc đầu tiên) — các dân tộc da đỏ (không bao gồm người Inuit và Métis), «Inuit» (người Inuit) — các dân tộc bản địa vùng Bắc Cực, và «Métis» (người Métis) — hậu duệ của các cuộc hôn nhân hỗn hợp giữa người châu Âu và người da đỏ. Tổng cộng họ được gọi là «Indigenous Peoples» (dân tộc bản địa). Họ gồm hơn 1,8 triệu người, chiếm khoảng 5% dân số cả nước, đại diện cho hơn 600 cộng đồng được công nhận (First Nations Bands) và sử dụng hơn 70 ngôn ngữ. Lịch sử của họ là câu chuyện về sự kháng cự, thích nghi và con đường phức tạp để phục hồi quyền lợi trong khuôn khổ nhà nước Canada hiện đại.

Tổn thương lịch sử: hệ thống khu bảo tồn và trường nội trú

Cơ chế chính trong chính sách thuộc địa là «Đạo luật Người da đỏ» (Indian Act) năm 1876, vẫn là văn bản luật cơ bản điều chỉnh quan hệ giữa nhà nước và First Nations (mặc dù đã được sửa đổi nhiều lần). Đạo luật này thiết lập hệ thống khu bảo tồn — những vùng đất biệt lập, nơi người da đỏ thực tế bị giam giữ, mất quyền công dân và kiểm soát tài nguyên. Đất của khu bảo tồn thuộc về Vương miện, còn cộng đồng chỉ có quyền sử dụng.

Thể chế tàn phá nhất là các Trường Nội trú (Residential Schools), tồn tại từ những năm 1880 đến thập niên 1990. Với khẩu hiệu «giết chết người da đỏ trong trẻ em», trẻ em bị cưỡng bức tách khỏi gia đình, cấm nói tiếng mẹ đẻ và thực hành văn hóa của mình, bị bạo hành thể chất, tinh thần và tình dục. Mục tiêu là đồng hóa cưỡng bức.

Quy mô tổn thương: Khoảng 150.000 trẻ em đã trải qua hệ thống này. Ủy ban Chính thức về Sự thật và Hòa giải (Truth and Reconciliation Commission, 2008-2015) đã công nhận đây là tội diệt chủng văn hóa.

Hệ quả: Tổn thương liên thế hệ, mất ngôn ngữ (hơn 2/3 ngôn ngữ của First Nations đang có nguy cơ tuyệt chủng), các vấn đề xã hội (nghiện rượu, tự tử, bạo lực), mất mát sự kế thừa văn hóa.

Ví dụ: Trường ở Kamloops (British Columbia), nơi vào năm 2021 bằng công nghệ địa radar đã phát hiện hài cốt của 215 trẻ em, trở thành biểu tượng của thảm kịch này và là chất xúc tác cho sự nhận thức trên toàn quốc.

Hiện trạng pháp lý: các hiệp ước và tự quản

Nền tảng quan hệ giữa các dân tộc bản địa và Canada là khái niệm «quan hệ Vương miện - bản địa» (Crown-Indigenous relations), dựa trên các hiệp ước lịch sử và hiện đại.

Các Hiệp ước đánh số (Numbered Treaties, 1871-1921): Chuỗi 11 hiệp ước, theo đó First Nations nhượng lại đất rộng lớn đổi lấy khu bảo tồn, khoản thanh toán và quyền săn bắn/câu cá. Việc giải thích các hiệp ước này là nguồn tranh cãi liên tục: nhà nước xem đó là «nhượng đất», còn First Nations coi là thỏa thuận sử dụng chung.

Yêu sách đất đai và quyền phát sinh từ các hiệp ước (Hiệp ước hiện đại và Yêu sách đất đai): Từ những năm 1970 trở đi, các cuộc đàm phán về các thỏa thuận toàn diện mới diễn ra, đặc biệt ở các vùng chưa ký hiệp ước lịch sử (ví dụ ở British Columbia, Quebec). Các thỏa thuận này bao gồm chuyển giao đất đai, bồi thường tài chính, quyền tài nguyên và tự quản.

Quyền tự quản (Self-Government): Đây là hình thức cao nhất của việc công nhận chủ quyền. Các cộng đồng ký hiệp ước hiện đại (ví dụ, Nisga’a ở British Columbia, Tlicho ở Lãnh thổ Tây Bắc) xây dựng hiến pháp, chính phủ, hệ thống tư pháp và cảnh sát riêng, quản lý giáo dục và y tế, đồng thời vẫn là một phần của Canada.

Sự kiện thú vị: Năm 1999, vùng Nunavut được thành lập ở phía đông bắc Canada («Đất của chúng ta» trong tiếng Inuktitut), nơi người Inuit chiếm đa số dân số và quản lý vùng đất qua chính quyền công cộng. Đây là mô hình tự quyết độc đáo trong liên bang Canada.

Thách thức xã hội - kinh tế và phong trào hòa giải

Dù có tiến bộ về quyền lợi, bất bình đẳng sâu sắc vẫn tồn tại:

Đói nghèo và thất nghiệp trong các khu bảo tồn cao hơn nhiều so với trung bình quốc gia.

Khủng hoảng nguồn nước sạch: Hàng chục cộng đồng First Nations sống nhiều năm dưới lệnh cấm sử dụng nước máy do ô nhiễm.

Khủng hoảng phụ nữ và trẻ em gái bản địa mất tích và bị sát hại (MMIWG): Cuộc điều tra quốc gia năm 2019 công nhận mức độ bạo lực quá mức đối với phụ nữ và trẻ em gái bản địa là tội diệt chủng, ăn sâu trong chính sách thuộc địa.

Con đường hòa giải: Sau báo cáo của Ủy ban Sự thật và Hòa giải, chính phủ đã chấp nhận 94 «Lời kêu gọi hành động», bao gồm cải cách giáo dục, y tế, tư pháp và công nhận quyền của dân tộc bản địa. Quá trình diễn ra chậm và không đồng đều.

Phục hưng văn hóa và ảnh hưởng chính trị

Cùng với các vấn đề xã hội, một làn sóng phục hưng văn hóa mạnh mẽ đang diễn ra:

Ngôn ngữ: Các chương trình dạy ngôn ngữ theo phương pháp nhập vai trong trường học, sử dụng phương tiện truyền thông.

Nghệ thuật và truyền thông: Các nghệ sĩ (ví dụ Kent Monkman), nhà văn, nhạc sĩ và nhà làm phim bản địa được công nhận quốc tế, tái định nghĩa các câu chuyện kể.

Đại diện chính trị: Số lượng đại diện được bầu vào quốc hội liên bang và các hội đồng lập pháp tỉnh tăng lên. Xuất hiện các tổ chức có ảnh hưởng như Assembly of First Nations (AFN).

Ví dụ nổi bật về kháng cự và đoàn kết: Các cuộc biểu tình phản đối xây dựng đường ống dẫn khí Coastal GasLink trên đất của dân tộc Wet’suwet’en ở British Columbia (2020). Xung đột giữa phát triển công nghiệp không được mời gọi và quyền thừa kế của các thủ lĩnh trở thành cuộc khủng hoảng toàn quốc và biểu tượng của cuộc đấu tranh giành chủ quyền đất đai.

Kết luận: dự án xây dựng quốc gia chưa hoàn thành

Vị thế của người da đỏ (First Nations) tại Canada ngày nay là một bức tranh phức tạp gồm các chiến thắng pháp lý, tổn thương lịch sử chưa được giải quyết, lòng tự hào đang hồi sinh và bất bình đẳng hệ thống. Đất nước đang cố gắng chuyển từ mô hình bảo hộ và đồng hóa sang quan hệ «quốc gia với quốc gia», dựa trên sự công nhận quyền lợi, các hiệp ước và tôn trọng. Tuy nhiên con đường này đầy mâu thuẫn: giữa lợi ích tài nguyên của nhà nước và quyền đất đai của dân tộc bản địa, giữa mong muốn quên đi quá khứ đen tối và nhu cầu ghi nhớ để chữa lành.

Tương lai của mối quan hệ phụ thuộc vào việc thực hiện đối tác chân thực, tuân thủ các nghĩa vụ hiệp ước, đầu tư vào cộng đồng để vượt qua các cuộc khủng hoảng xã hội và quan trọng nhất là sự sẵn lòng của người Canada không phải bản địa chấp nhận phiên bản lịch sử phức tạp và trung thực hơn về đất nước họ, trong đó dân tộc bản địa không phải là di tích của quá khứ mà là các quốc gia năng động, có chủ quyền, tiếp tục hình thành hiện tại và tương lai của Canada. Con đường của họ không phải là lời thỉnh cầu được hòa nhập mà là yêu cầu xem xét lại nền tảng của quốc gia được xây dựng trên đất đai của họ.

Permanent link to this publication: